روش تفسیری حکیم ترمذی

نویسنده

دانشیار گروه الاهیات، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد گرگان، گرگان، ایران

چکیده

چکیده
متن کامل تفسیر حکیم ترمذی، مفسر، صوفی، فقیه، و حکیم سدۀ 3ق، بر جای نمانده است. با این حال، در آثار گوناگون او بحث‌های تفسیری فراوان را می‌توان یافت. به یک معنا حتی می‌شود گفت عمدۀ این آثار تفاسیری بر آیات مختلف قرآن هستند. اثرگذاریِ وی در شکل‌گیری و تکاملِ آموزه‌های صوفیانه، شناخت آرای تفسیری و روش او برای فهم قرآن را ضروری می‌کند؛ هم‌چنان که رویکرد ویژۀ وی به حکمت و اندیشه‌ها و علوم باستانی رایج در ماوراء‌النهر نگاه او به جایگاه علوم بشری در فهم دین، و سر آخر، پیش‌گامی‌اش در تفسیر موضوعی قرآن و نظریه‌پردازی برای تأویل نیز مستلزم همین هستند. وانگهی، فهم قرآن از نگاه وی دو ساحت مختلف را در بر می‌گیرد: ظاهر قرآن و باطنش، که شناخت هر یک از این دو محتاج کاربرد روشی متفاوت از دیگری است. بناست که در این مطالعه فقط روش وی را برای فهم ظاهر قرآن بکاویم؛ یعنی همان که در ادبیات حکیم ترمذی «تفسیر» خوانده می‌شود و با «تأویل» یا روش فهم باطن قرآن تقابل آشکاری دارد. بدین منظور، کوشش‌های وی برای فهم قرآن را در سطوح مختلف الفاظ، عبارات، سوره‌ها، و کل قرآن به‌مثابۀ متنی واحدْ بازشناسی و نوآوری‌هایش را در این زمینه‌ها مرور خواهیم کرد؛ هم‌چنان که بر شیوه‌های او برای تفسیر موضوعی قرآن کریم تأکید می‌ورزیم و بدان‌ها نظری ویژه خواهیم داشت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Theory and Methodology of Al-Ḥakim Al-Tirmidhi' in Interpretation of Quran

نویسنده [English]

  • Hamed(Farhang) Khani( Mehrvash)
Associate Professor at Islamic Azad University of Gorgan, Iran
چکیده [English]

Despite of the fact that the full version of al-Hakim al-Tirmidhi'sKitab Al Tafsir has not remained to this day, interpretational discussions can be addressed in his corpus reflecting his hermeneutical and exegetical considerations. His influence on the formation of mystic teachings and their evolution necessitates the understanding of his exegetical ideas and methods for the interpretation of Quaran. This becomes more important, when one considers his approach to the wisdom (Al Hikma), thoughts and traditional sciences prevailing at his time in Transoxiana, as well as his unprecedented works in subject-wise exegesis of Quaran and his theories for its esoteric interpretation of it. The comprehension of Quaran in his methodology consists of two layers:  the outer and the inner, in Islamic cultured referred to respectively as al-Zahir and al Batin, understanding each of which requires a different method. Here we will focus on the former, that is the one al-Tirmidhi himself calls al-Tafsir, which is different from al-Ta'wil, the understanding of al-Batin of Quaran. To this aim, we will try to survey his attempts in unraveling the meaning of Quran, in different levels of: words, phrases, Suras (paragraphs), and also Quaran as a whole, and we will review his innovational exegetical affairs emphasizing, in particular, on his approaches to subject-wise interpretation of Quaran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : al-Tafsir
  • al-Ta'wil
  • Homonymy
  • Mythological Morphology
  • al Ḥikma
  • al Ishtiqāq al-Kabīr
  • al-Ḥurūfiyya
  • the history of Historical Linguistics
  • the history of subject-wise interpretation of Quran
قرآن کریم.

ابن ابی‌حاتم رازی، عبدالرحمان بن محمد (بی‌تا). التفسیر، به کوشش اسعد محمد طیب، صیدا: المکتبة العصریه.

ابن‌جنی، عثمان (بی‌تا). الخصائص، به کوشش محمد علی نجار، بیروت: عالم الکتب.

ابوزید، نصر حامد (1996). الاتجاه العقلی فی التفسیر: دراسة فی قضیة المجاز فی القرآن عند المعتزلة، دار البیضاء، المرکز الثقافی العربی.

بحیری، عبدالرحمان (1410 ق). «الوجوه و النظائر فی القرآن الکریم»، دار الحدیث الحسنیه، ش 8.

پاکتچی، احمد (1372). «ابوحنیفه»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، ج 5، تهران.

جیوشی، محمد ابراهیم (1401 ق). «منهج الحکیم الترمذی فی التفسیر»، الازهر، س 53، جمادی الاولی، ش 5.

حسینی، عبدالمحسن (بی‌تا). المعرفة عند الحکیم الترمذی، قاهره: دار الکاتب العربی.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1389 ق). الحج و اسراره، به کوشش حسنی نصر زیدان، قاهره: مطبعة السعادة.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1400 ق). المسائل المکنونه، به کوشش محمد ابراهیم جیوشی، قاهره: دار التراث العربی.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1413 ق). ادب النفس، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح، قاهره: الدار المصریة اللبنانیة.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1422 ق). غور الامور، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح و احمد عبده عوض، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1426 ق). ریاضة النفس، به کوشش ابراهیم شمس‌الدین، بیروت: دار الکتب العلمیه.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1428 ق). «مسألة فی شأن النیة»، به کوشش خالد زهری، آفاق الثقافة و التراث، ش 59.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1965). ختم الاولیاء، به کوشش عثمان اسماعیل یحیی، بیروت: المطبعة الکاثولیکیة.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1969). تحصیل نظائر القرآن، به کوشش حسنی نصر زیدان، قاهره: مطبعة السعادة.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (1992). جواب کتاب من الری، ضمن ثلاثة مصنفات للحکیم الترمذی، به کوشش بیراند راتکه، بیروت:‌ فرانتس اشتاینر.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (2005). اثبات العلل، به کوشش خالد زهری، رباط، کلیة الآداب و العلوم الانسانیة.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (2007). کیفیة السلوک الی رب العالمین، به کوشش عاصم ابراهیم کیالی، بیروت، دار الکتب العلمیه.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (2011). الاحتیاطات، به کوشش عبدالواحد جهدانی، بیروت: دار الکتب العلمیة.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (بی‌تا الف). منازل القربه، ضمن کیفیة السلوک الی رب العالمین.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (بی‌تا ب). آداب المریدین، به کوشش عبدالفتاح برکة، قاهره: مطبعة السعادة.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (بی‌تا پ). الامثال، به کوشش سید جمیلی، بیروت/ دمشق: دار ابن زیدون/ دار اسامه.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (بی‌تا ت). بیان الفرق بین الصدر و القلب و الفؤاد و اللب، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح، قاهره: مرکز الکتاب للنشر.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (بی‌تا ث). بیان الکسب، ضمن آداب المریدین.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (بی‌تا ج). جواب المسائل التی سأله اهل سرخس عنها، ضمن ثلاثة مصنفات ....

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (بی‌تا چ)، سیرة الاولیاء، ضمن ثلاثة مصنفات ... .

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله (بی‌تا ح). نوادر الاصول، به کوشش عبدالرحمان عمیره، بیروت: دار الجیل.

حکیم ترمذی، محمد بن عبدالله، المنهیات (2003). به کوشش محمد عثمان خشت، قاهره: مکتبة القرآن.

راتکه، بیراند (1398 ق). «الحکیم الترمذی»، مجلة مجمع اللغة العربیة بدمشق، ش 53 (3).

سلمی، محمد بن حسین (2001). التفسیر، به کوشش سید عمران، بیروت: دار الکتب العلمیه.

شاذلی، محمد (بی‌تا). «النظائر فی القرآن الکریم بین مقاتل بن سلیمان البلخی و محمد بن علی الحکیم الترمذی»، اللسان العربی، ش 15 (1).

طبری، محمد بن جریر (1995). التفسیر، به کوشش صدقی جمیل عطار، بیروت، دار الفکر.

عبدالعال سالم مکرم (1417 ق). المشترک اللفظی فی الحقل القرآنی، بیروت: مؤسسة الرساله.

فرزانه، بابک (1379). «اشتقاق»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، ج 9، تهران.

لسانی فشارکی، محمدعلی (1383). «بقره، سوره»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 12، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران.

مقاتل بن سلیمان (1424 ق). التفسیر، به کوشش احمد فرید، بیروت: دار الکتب العلمیه.

مقاتل بن سلیمان (1427 ق). الوجوه و النظائر، به کوشش حاتم صالح ضامن، دبی: مرکز جمعة الماجد للثقافة و التراث.

مهروش (1395). مبانی «نظریۀ تفسیری حکیم ترمذی»، دوفصل‌نامۀ پژوهش‌های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی، س 17، ش 46.

نحاس، احمد بن محمد (1409 ق). معانی القرآن، به کوشش محمدعلی صابونی، مکه: جامعة ام القری.

هارون بن موسی اعور (1409 ق). الوجوه و النظائر فی القرآن، به کوشش حاتم صالح ضامن، بغداد: دار الحریة.

یحیی بن سلام (1979). التصاریف، به کوشش هند شلبی، تونس: الشرکة