گرایش‌های تفسیری شیعه در عصر امام باقر(ع): پیجویی دو گفتمان «ظاهر/باطن» و «تنزیل/تأویل»

نوع مقاله: مقالۀ علمی ـ پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهشکده مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

پژوهش‌های مربوط به اندیشه‌های تفسیری و تاریخ تفسیر یکی از حوزه‌های شناخته شده در مطالعات قرآنی و تفسیری است و کارهای زیادی در این خصوص انجام شده است. با این حال تاکنون پژوهش مستقلی درباره جریان‌ها و گرایش‌های تفسیری در دوره تشیع نخستین براساس یک رویکرد عمیق تاریخی صورت نگرفته است. این بررسی هنگامی مهم‌تر می‌شود که ـ براساس یک قرائت رایج ـ تصوّر کنیم رویکرد تفسیری در نخستین مکتوبات تفسیری شیعه «باطنی/روایی» بوده است که یکسوی آن پدیده غلوّ قرار داشته است. این پژوهش بر آن است تا با استفاده از گزارش‌های تفسیری برجای مانده از عصر حضرت باقر (ع) گفتمان‌های اصلی تفسیری در دوره ایشان را بر پایه انگاره «تفسیر باطن»، پیجویی کند.
این پژوهش در نهایت با کاربست رویکرد تاریخ‌ انگاره و اندیشه‌ در حوزه تفسیر، نشان خواهد داد که در اوایل سده دوم هجری ردّ پای دو گفتمان اصلی تفسیری در میان امامیه قابل پیجویی است. گروندگان به گفتمان اول ـ که در اینجا از آن به عنوان گفتمان «ظاهر/باطن» یاد می‌شود ـ عمدتا شخصیت‌های وابسته به طیف مفضّل بن عمر جعفی بودند. گروندگان به گفتمان دوم ـ که در اینجا از آن به عنوان گفتمان «تأویل/تنزیل» یاد می‌شود ـ طیف اکثریت امامیه در آن دوره بودند که خوانش گسترده‌تری از مفهوم باطن بر پایه دوگان تنزیل/تأویل را دنبال می‌کردند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Shia interpretational tendencies in the era of Imam Baqir (AS): Pejouy two discourses "Appearance / Inward" and "Discount / Interpretation"

نویسنده [English]

  • seyed hadi gerami
Assistant Professor of Quranic Studies Institute, Institute of Humanities and Cultural Studies
چکیده [English]

Research on interpretative thought and commentary history is one of the well-known areas in Qur'anic and interpretive studies, and many works have been done in this regard. However, so far, no independent study of the currents and interpretative trends in the early Shi'i period has been conducted based on a deep historical approach. This review is more important when we assume, based on a common reading, that the interpretive approach was in the first Shi'ite interpretive scriptures, "esoteric / narrative," one in which the phenomenon was exaggerated. This research seeks to transpose the main discourses of interpretation in their period based on the notion of "interpretation of the extant" using the interpretive reports of the age of the Prophet Baqir (AS).
This study will finally show that in the early part of the 2nd century the two main interpretative discourses among the Imamies can be interlinked with the application of the concept of thought and thought in the field of interpretation. Converters to the first discourse, which is referred to here as the "appearance / backend" discourse, were mostly characters in the spectrum of the Mufzal bin Umar al-Ja'fi. The respondents to the second discourse, herein referred to as the "Interpretation / Discrimination" discourse, were the majority of the Imamite in that period, following a wider reading of the concept of backwardness based on dual discrimination / interpretation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Interpretation of the Behind
  • Spectrum of Muftah
  • Interpretation / Discrimination
  • Imam Baqir's Age (AS) Appearance
  • Backend
  • Quran
  1. قرآن کریم.
  2. نهج البلاغة (1967م)، به کوشش صبحی صالح، بیروت.
  3. ابن‌ابی‌جمهور(بی‌تا)،  محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی، به کوشش مجتبی عراقی، قم: دار سیدالشهدا.
  4. شاکر، محمدکاظم(1376ش)، روش‌های تأویل قرآن، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  5. شمخی، مینا(1393ش)، «جریان شناسی باطن گرایی در تفاسیر اسلامی»، فصلنامه کتاب قیم، شماره 10.
  6. صفار، محمد بن حسن(1404ق)، بصائر الدرجات، قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
  7. صنعانی، عبدالرزاق بن همام(بی‌تا)، المصنف، به کوشش حبیب الرحمن اعظمی، بیروت: مجلس العلمی.
  1. ابن‌الغضائری(1364ق)، الرجال، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  2. ابن‌بابویه، محمدبن علی(1404ق)، عیون اخبار الرضا، به کوشش شیخ حسین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  3. ابن‌بابویه، محمدبن علی (1395ق)، کمال الدین، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیه،.
  4. ابن‌بابویه، محمدبن علی(1361ش)، معانی الأخبار، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
  5. ابن حزم، ابومحمدعلی(بی‌تا)، الأحکام، به کوشش احمد شاکر، قاهره: مطبعة الهاصمة.
  6. ابن سلّام(1384ق)، غریب الحدیث، به کوشش محمدعبدالمعیدخان، بیروت: دارالکتاب العربی.
  7. ابن مبارک، عبدالله(بی‌تا)، کتاب الزهد و الرقائق، به کوشش حبیب الرحمن اعظمی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
  8. استرآبادی، علی(1409ق)، تأویل الآیات الظاهرة، به کوشش حسین استادولی، قم: موسسه نشر اسلامی.
  9. برقی، احمد بن محمد بن خالد(1371ق)، المحاسن، تهران: دار الکتب الإسلامیة،.
  10. بیهقی، احمد بن حسین(بی‌تا)، السنن الکبری، بیروت: دار الفکر.
  11. پاکتچی، احمد(1389ش)، روش تحقیق با تکیه بر حوزة علوم قرآن و حدیث، به کوشش مصطفی فروتن و سیدعلی بنی‌هاشمی، تهران: انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق(ع).
  12. پروینی، خلیل و دسب، سیدعلی(بی‌تا)، «رویکرد عرفانی به داستان حضرت یوسف (ع) در تفاسیر عرفانی»، دوفصلنامه علمی پژوهشی ادبیات عرفانی، دانشگاه الزهرا.
  13. پورکرمان، مصطفی و دهقان منگابادی، بمانعلی(1391ش)، «تأثیر غالیان بر روایات تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی»، حدیث پژوهشی، سال چهارم، شماره 8، پاییز و زمستان.
  14. ثعالبی(1418ق)، تفسیر جواهر الحسان، به کوشش عبدالفتاح أبو سنة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  15. الحضرمی، جعفر بن محمد(1363ش)، اصل (ضمن الأصول الستة عشر)، قم: دار الشبستری للمطبوعات.
  16. خویی، سیدابوالقاسم(1410ق)، معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر آثار شیعه.
  17. دهقان منگابادی، بمانعلی(1387ش)، «تأثیر اندیشه های غالیان بر برخی از مفسران اثرگرای شیعی»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، شماره 5، زمستان.
  18. دیاری بیدگلی، محمدتقی(1388ش)، «ردپای غالیان در روایات تفسیری»، پژوهش دینی، ش 19، پاییز و زمستان.
  19. رستمی هرانی، علیرضا و مؤدب، سیدرضا(1391ش)، «غالیان و تأثیر برخی اقدامات آنان بر فرهنگ قرآنی شیعه»، شیعه‌شناسی، ش 38، تابستان.
  20. رستمی هرانی، علیرضا(1393ش)، تاثیر جریان‌های سیاسی (خلفا، زندیقان و غالیان) بر تفسیر و مفسران، قم: جامعة الزهرا.
  21. رضایی اصفهانی، محمد علی(1388ش)، «قرآن و زبان رمزی و تأویلی»، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، ش 5، زمستان.
  22. زارع شیبانی، کوروش(1385ش)، بررسی روایات تفسیری غلات، رساله ارشد، دانشگاه قم.
  23. زرکشی، بدرالدین(1376ق)، البرهان فی علوم القرآن،  به کوشش محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: دار احیاء الکتب العربیة.
  24. سیدرضی(بی‌تا)، المجازات النبویه، به کوشش طه محمد الزیتی، قم: مکتبة بصیرتی.
  25. سیوطی، جلال الدین(1416ق)، الاتقان، به کوشش سعید المندوب، بیروت: دارالفکر.
  26. شاطبی، ابراهیم بن موسی(بی‌تا)، الموافقات، به کوشش ابوعبیدة مشهور بن حسن آل سلمان، نشر دار ابن عفان.
  1. طوسی، محمد بن حسن(1409ق)، التبیان، به کوشش حمد حبیب قصیر العاملی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  2. طوسی، محمد بن حسن(1381ق)، الرجال، نجف: انتشارات الحیدریة.
  3. عیاشى، محمد بن مسعود(1380ق)، کتاب التفسیر، تهران: چاپخانه علمیه.
  4. کوفى، فرات بن ابراهیم(1410ق)، التفسیر،‏ به کوشش محمد کاظم، تهران: مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی‏.
  5. ‏قاسم پور، محسن(1390ش)، «بررسی تحلیلی تعابیر ناظر بر غلوّ و تفویض راویان در منابع رجالی شیعه»، حدیث پژوهی، ش.
  6. قمی، علی‌بن‌ابراهیم(1404ق)، التفسیر، به کوشش سیدطیب موسوی جزائری، قم: مؤسسه دارالکتاب.
  7. کشى، محمد بن عمر(1348ش)، رجال الکشی‏، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد.
  8. کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق)، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  9. گرامی، سیدمحمدهادی(1398ش)، «انگاره علم غیب در فرهنگ و اندیشه متقدم شیعه»، در: قرآن پژوهی و تاریخ انگاره‌ها، به کوشش فرهنگ مهروش، معاونت فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی و انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی.
  10. گرامی، سیدمحمدهادی(1391ش)، «بازشناسی جریان هشام‌بن حکم در تاریخ متقدم امامیه»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، ش12(الف).
  11. گرامی، سیدمحمدهادی(1391ش)، «تطور گفتمان تفویض در سده دوم هجری و طیف مفضّل بن عمر»،" نیم‌سالنامه تاریخ و تمدن اسلامی، ش15، بهار و تابستان (ب).
  12. گرامی، سیدمحمدهادی(1390ش)، «درآمدی بر شناسایی جریان‌های امامیه در عراق و ایران در سده دوم و سوم هجری»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، 44(1).
  13. گرامی، سیدمحمدهادی(1396ش)، مقدمه‌ای بر تاریخ‌نگاری انگاره‌ای و اندیشه‌ای، با همکاری علیرضا دهقانی و مقدمه دکتر احمد پاکتچی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)(الف)
  14. گرامی، سیدمحمدهادی(1396ش)، نخستین اندیشه‌های حدیثی شیعه، با مقدمه دکتر احمد پاکتچی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع)(ب).
  15. گرامی، سیدمحمدهادی(1391ش)، نخستین مناسبات فکری تشیّع: بازخوانی مفهوم غلوّ در اندیشه جریان‌های متقدّم امامی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع) (ج).
  16. مجلسی، محمدباقر(1403ق)، بحار الأنوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  17. مدرسی طباطبایی، حسین(1386ش)، مکتب در فرایند تکامل، ترجمة هاشم ایزدپناه، تهران: انتشارات کویر.
  18. مدرسی طباطبایی، حسین(1383ش)، م‍ی‍راث‌ م‍ک‍ت‍وب‌ ش‍ی‍ع‍ه‌ از س‍ه‌ ق‍رن‌ ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن‌ ه‍ج‍ری، ت‍رج‍م‍ه‌ ع‍ل‍ی‌ ق‍رائ‍ی و رس‍ول‌ ج‍ع‍ف‍ری‍ان، قم.
  19. میرصادقی، سیدمحمدحسین و فقهی زاده، عبدالهادی و صراف، حمیدرضا(1391ش)، «درآمدی بر نقش غالیان در تفسیر و علوم قرآنی در حوزه عدم تحریف و تأویل آیان قرآن»، دوفصلنامه مطالعات قرآن و حدیث، پیاپی 11، پاییز و زمستان.
  20. نجارزادگان، فتح الله(26/11/97)، «جایگاه تفسیر باطنی علی‌ابن ابراهیم در منابع شیعی»، مصاحبه با خبرگزاری ایکنا، دسترسی از طریق وبسایت این خبرگزاری.
  21. نجاشى، احمدبن على(1407ق)، رجال‌ النجاشی‏، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
  22. نعیم بن حماد(2004م)، الزهد، به کوشش حبیب الرحمن اعظمی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
  23. نکونام، جعفر(1382ش)، «روش تفسیر باطن قرآن کریم»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال اول، ش2.
  24. ولایتی، مریم(1395ش)، مدرسه تفسیری شیعه در کوفه: ادوار، گفتمان ها و نگره ها، رساله دکتری، با راهنمایی علی راد، دانشگاه قرآن و حدیث.
  25. Hollenberg, David (2016), Beyond the Qurʾān: Early Ismāʿῑlῑ Taʾwῑl and the Secrets of the Prophets. Univ of South Carolina Press.