نشانه‌شناسی گفتمان «ظن» در قرآن کریم با تکیه بر الگوی مربع حقیقت‌نمایی

نوع مقاله: مقالۀ علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان وادبیات عربی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استاد زبان وادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران

3 دانشیار زبان و ادبیات عربی دانشگاه تهران

چکیده

قرآن کریم متنی است سرشار از نشانه‌ها و معانی که همواره زمینه را برای به‌کارگیری روش‌ها و رویکردهای متنوع مطالعه و تحلیل متن فراهم می‌سازد. مقاله حاضر بر رویکرد «نشانه‌شناسی گفتمان» در مکتب نشانه‌شناسی پاریس، تکیه دارد. رویکردی که به تجزیه و تحلیل سازوکار ساخت معنا در فرآیند تولید متن می‌پردازد. این نوشتار بر آن است تا با تحلیل ساخت‌های متنی ظن در قرآن کریم و نیز با به‌کار‌گیری الگوی «مربع نشانه‌شناختی» و مشخصاً با الهام از «مربع حقیقت‌نمایی»، فرآیند شکل‌گیری دلالت ظنّ را در گفتمان قرآنی تبیین کند. مطالعة چهار گونة ظن در پیکرة قرآن کریم نشان می‌دهد که بر اساس مربع حقیقت‌نمایی ظن و علم، انسان در مواجهه با امور مختلف مادی و غیرمادی دچار یکی از چهار حالت توهم ادراکی، صدق، کذب و راز می‌شود و در این میان ایمان و انکار فاعل شناسا در امور غیرمادی همچون رسالت انبیاء، خداوند و صفات او و نیز برپایی رستاخیز، نقش مهمی در سازوکار ساخت معنای ظن ایفا می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Discursive Semiotics of "Zann" in the Holy Quran Based on the Square of Veridiction

نویسندگان [English]

  • Haleh badindeh 1
  • Sayyed Edbrahim Dibaji 2
  • Gholam Abbas Rezaei Haftador Rezaei Haftador 3
1 PhD student of Arabic Language and Literature, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran.
2 Professor of Arabic Language and Literature, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran
3 Associate Professor of Arabic Language and Literature, University of Tehran
چکیده [English]

The Holy Quran is a text replete with signs and an infinite resource of meanings, which always provides the ground for using a variety of methods and approaches of text study and analysis. Meanwhile, the current article depends upon "discursive semiotics" approach, as followed in the Paris School; an approach which analyzes the mechanism of meaning making in the process of text production. Analyzing the textual structures of zann (suspicion) in the Holy Quran and using the model of "semiotic square", more specifically inspired by the "square of veridiction", this study attempts to explain the formation process of zann signification in the Quranic discourse. Studying the four kinds of zaan shows that based on the square of verdiction with regard to zann and elm (knowledge) in the Holy Quran, one gets involved with the four states of illusion, truth, falsehood and secret when dealing with different issues. Meanwhile, the knower's belief in and their denial of immaterial things such as the prophecy of prophets, God and His attributes along with the resurrection play a key role in the mechanism of making a meaning for zann.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Holy Quran
  • suspicious (zann)
  • knowledge (elm)
  • Semiotic square
  • veridiction square
قرآن کریم (1374ش). ترجمه : عبدالمحمد آیتى، تهران: انتشارات سروش.

عباسی، علی (1389ش). «تحلیل گفتمانی شازده کوچولو»، مجله پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی، ‌شماره ۱، 65- 84.

ابن‌عاشور، محمد طاهر (۱۴۲۰ ق). تفسیر التحریر والتنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.

ابوعبیده، معمر بن المثنى (1381ق‏). مجاز القرآن‏، محقق: فواد سزگین، قاهره‏: مکتبة الخانجی‏.

‌القرطبی، محمد بن احمد (۱۳۶۴ ش). الجامع لأحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو.

السیوطی، عبد الرحمن بن ابی بکر (۱۴۲۰ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، محقق: فواز محمد زمرلی، ‌بیروت: دارالکتاب العربی.

صفوی، کوروش (1383ش). از زبان شناسی به ادبیات، جلد نخست: نظم، تهران: سوره مهر.

الطباطبائی، محمدحسین (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

الطبرانی، سلیمان ‌بن ‌احمد (۲۰۰۸م). تفسیر کبیر(تفسیر القرآن العظیماردن:‌ دارالکتاب الثقافی.

الطبری، محمد بن‌ جریر (۱۴۱۲م). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفة.

شعیری، حمید‌رضا (1381ش). مبانی معناشناسی نوین، تهران: سمت.

شعیری، حمید‌رضا (1387ش). روش مطالعة گفته‌ای و گفتمانی در حوزة نشانه ‌معناشناسی. مجموعه مقالات سومین هم‌اندیشی نشانه‌شناسی هنر. به کوشش: فرهاد ساسانی، تهران: فرهنگستان هنر، شماره 13.

شعیری، حمید‌رضا (1392ش). تجزیه و تحلیل نشانه معناشناسی گفتمان، تهران: سمت.

خوانساری، محمد (1375ش). منطق صوری، تهران: انتشارات آگاه.

 

Bronwen Martin & Felizitas Ringham (2006). Key Terms In Semiotics, Great Britain: MPG Books Ltd.

Greimas, Algirdas Julien & Joseph Courtâes (1982).Semiotics and Language : An Analytical Dictionary ,Trans. L. Crist , D. Patte and al. Bloomington,IN: Indiana University Press.

Hebert, Louis (2011). Tools for Text and Image Analysis: An introduction to applied semiotics (trans. Julie Tabler), http://www.signosemio.com. 5/7/1397