تحلیل سیر تاریخی نظرات مفسران درباره آیه الحاق ذریه

نوع مقاله: مقالۀ علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کوثر بجنورد، ایران

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه کوثر بجنورد

چکیده

یکی از نعمت­های بهشتیان که در آیه 21 سوره طور بدان اشاره شده، الحاق ذریه مؤمنان به ایشان به شرط تبعیت از آنها در ایمان عنوان شده است. مفسران پیرامون اینکه مراد از ذریه چیست و این ذریه با چه شرایطی می­توانند به پدران خود ملحق شوند، نظرات مختلفی ابراز نموده­اند. پرداختن به این موضوع از این نظر اهمیت می­یابد که چگونگی و شرایط این الحاق می­تواند نقش مهمی در تنظیم عملکرد دنیوی و انتظارات اخروی فرد مسلمان ایفا نماید. به عنوان نمونه، اگر فهم از این آیه این­گونه باشد که مؤمنان می­توانند ذریه مؤمن خود را در بهشت به خود ملحق نمایند، انگیزه انجام و کثرت اعمال صالح در میان فرزندان مؤمنین کاهش یافته و این تلقی پیش می­آید که مسلمانان می­توانند با احراز سطحی حداقلی از ایمان، به درجات والاترین مؤمنان از میان اجداد خود نائل گردند. واکاوی تاریخی نظرات مفسرین نشان می­دهد که به مرور زمان و با اهمیت یافتن مباحث عدل الهی و عدالت اجتماعی در سده­های اخیر، مفسران به دیدگاه­ها و نظراتی گرایش یافته­اند که چالش­های موجود در مفاهیم آیه را برطرف سازد. لذا اکثر مفسران متأخر و معاصر معتقدند مناسب­ترین برداشت از آیه آن است که اولاً مراد از ذریه را صرفاً فرزندان و نه نسل­های بعدتر و ثانیاً مراد از الحاق را صرف هم­نشینی و نه هم­درجه­بودن قلمداد نماییم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analyzing the historical course of commentators' comments on the verse of "annexation of the offspring"

نویسندگان [English]

  • Mojtaba Shakouri 1
  • Fatemeh Haji akbari 2
1 Assistant Professor of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Kosar University of Bojnourd, Iran
2 Assistant Professor of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Kosar University of Bojnourd, Iran
چکیده [English]

One of the blessings of the believers in Paradise referred to the verse 21 of Surah “alTur” is the annexation of their offspring on condition that they follow them in faith. Commentators have expressed differing views on What does the word "Zurriyyah" (offspring) mean and on what terms they can join their fathers. It is important to address this issue because how and the terms of this annexation, can play an important role the worldly function and otherworldly expectations of the Muslim. For example, if the understanding of this verse is that believers can join their believer ancestors in Paradise, the motivation to perform and increase the righteous acts among the children of believers is reduced and it is assumed that Muslims They can attain the highest levels of Paradise among their ancestors by attaining a minimal level of faith. Analyzing the commentators' comments suggests that the most appropriate conception of the verse is that we should first, refer “Zurriyyah” only to the children, not to the later generations, and annexation to the meaning of companionship, not to being equal in degree.

کلیدواژه‌ها [English]

  • verse 21 of Surah “alTur”
  • offspring
  • Interpretation of the Quran
  • justice of God
  • paradise
قرآن کریم، ترجمه محمد مهدی فولادوند

-         ابن ابی جامع، علی بن حسین، (1413ق)، الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، تحقیق مالک محمودی، قم: دار القرآن الکریم

-     ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق اسعد محمد طیب، ریاض: مکتبه نزار مصطفی الباز، چاپ سوم.

-         ابن ابی زمنین، محمد بن عبدالله، (1424ق)، تفسیر ابن ابی زمنین، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         ابن جزی، محمد بن احمد، (1416ق)، التسهیل لعلوم التنزیل، تحقیق عبدالله خالدی، بیروت: شرکة دار الارقم بن ابی الارقم.

-         ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، (1422ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق عبدالرزاق مهدی، بیروت: دار الکتاب العربی.

-         ابن عاشور، محمد طاهر، (1420ق)، تفسیر التحریر والتنویر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.

-         ابن عجیبه، احمد، (1419ق)، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، تحقیق احمد عبدالله قرشی رسلان، قاهره: حسن عباس زکی.

-         ابن عربی، محمد بن عبدالله، (1408ق)، احکام القرآن، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت: دار الجیل.

-         ابن عربی، محمد بن علی، (1410ق)، رحمة من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن، تحقیق محمود محمود غراب، دمشق: مطبعة نضر.

-         ابن عرفه، محمد بن محمد، (2008م)، تفسیر ابن عرفه، بیروت: دار الکتب العلمیه منشورات محمد علی بیضون.

-     ابن عطیه، عبدالحق بن غالب، (1422ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت: دار الکتب العلمیه منشورات محمد علی بیضون.

-     ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمد حسین شمس الدین، بیروت: دار الکتب العلمیه منشورات محمد علی بیضون.

-         ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.

-         ابوالسعود، محمد بن محمد، (1983ق)، تفسیر ابی­السعود (ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم)، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-     ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، (1408ق)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تصحیح محمد مهدی ناصح و محمد جعفر یاحقی، مشهد مقدس: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.

-         ابوحیان، محمد بن یوسف، (1420ق)، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق صدقی محمد جمیل، بیروت: دار الفکر.

-         امین، نصرت بیگم، (بی­تا)، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، بی­نا: بی­جا.

-     آلوسی، محمود بن عبدالله، (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         بغوی، حسین بن مسعود، (1420ق)، تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل، تحقیق عبدالرزاق مهدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-     بقاعی، ابراهیم بن عمر، (1427)، نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور، تحقیق عبدالرزاق غالب مهدی، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، چاپ سوم.

-         بیضاوی، عبدالله بن عمر، (1418ق)، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-         پانی­پتی، ثناءالله، (1412ق)، التفسیر المظهری، کویته: مکتبة رشدیة.

-     ثعلبی، احمد بن محمد، (1422ق)، الکشف والبیان المعروف تفسیر الثعلبی، تحقیق ابی محمد ابن عاشور و نظیر ساعدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-         ثقفی تهرانی، محمد، (1398ق)، روان جاوید در تفسیر قرآن مجید، تهران: برهان، چاپ دوم.

-     جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمن، (1430ق)، درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمد ادیب شکور و طلعت صلاح فرحات، عمان: دار الفکر.

-         جزایری، ابوبکر جابر، (1416ق)، ایسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر، مدینه منوره: مکتبة العلوم والحکم.

-     جمل، سلیمان بن عمر، (1427ق)، الفتوحات الالهیه بتوضیح التفسیر الجلالین للدقایق الخفیه، تحقیق ابراهیم شمس الدین، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-     جوادی آملی، عبدالله، (1395)، متن پیاده­شده درس تفسیر سوره طور، جلسه چهارم به تاریخ 17/11/1395، بارگیری­شده به تاریخ (18/04/1398) از پایگاه اینترنتی: http://www.javadi.esra.ir/web/office/-/%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-4-1395-11-17

-     حاجی اسماعیلی، محمدرضا، سلطانی رنانی، سید مهدی، (1393)، تبیین ساختار زبانی واژه ذریه در قرآن و بررسی برخی از تأثیرات آن در فقه امامیه، دوفصلنامه علمی پژوهشی پژوهش­های زبان­شناختی قرآن، سال سوم، شماره 1، پیاپی 5، صص 19-38.

-         حائری طهرانی، علی، (1338ش)، مقتنیات الدرر، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

-         حجازی، محمد محمود، (1413ق)، التفسیر الواضح، بیروت: دار الجیل، چاپ دهم.

-         حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی، (بی­تا)، تفسیر روح البیان، بیروت: دار الفکر.

-         حوی، سعید، (1424ق)، الاساس فی التفسیر، قاهره: دار السلام، چاپ ششم.

-         حویزی، عبدعلی بن جمعه، (1415ق)، تفسیر نور الثقلین، تصحیح هاشم رسولی، قم: اسماعیلیان، چاپ چهارم.

-     خازن، علی بن محمد، (1415ق)، تفسیر الخازن المسمی لباب التأویل فی معانی التنزیل، تصحیح عبدالسلام محمدعلی شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-     خطیب شربینی، محمد بن احمد، (1425ق)، تفسیر الخطیب الشربینی المسمی السراج المنیر، تحقیق ابراهیم شمس الدین، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         خطیب، عبدالکریم، (1424ق)، التفسیر القرآنی للقرآن، بیروت: دار الفکر العربی.

-         دخیل، علی محمد علی، (1422ق)، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، چاپ دوم.

-         دروزه، محمد عزه، (1421ق)، التفسیر الحدیث: ترتیب السور حسب النزول، بیروت: دار الغرب الاسلامی.

-     دینوری، عبدالله بن محمد، (1424ق)، تفسیر ابن وهب المسمی الواضح فی تفسیر القرآن الکریم، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت: دار الشامیه.

-     رسعنی، عبدالرزاق بن رزق الله، (1429ق)، رموز الکنوز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق عبدالملک بن دهیش، مکه مکرمه: مکتبة الاسدی.

-         زحیلی، وهبه، (1411ق)، التفسیر المنیر فی العقیده والشریعه والمنهج، دمشق: دار الفکر، چاپ دوم.

-     زمخشری، محمود بن عمر، (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، تحقیق مصطفی حسین احمد، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم.

-     زید بن علی، (1412ق)، تفسیر الشهید زید بن علی المسمی تفسیر غریب القرآن، تحقیق حسن بن محمد تقی حکیم، بیروت: الدار العالمیه.

-     سفیان الثوری، ابوعبدالله سفیان بن سعید، (1403ق)، تفسیر الثوری، بیروت: دار الکتب العلمیه. (برگرفته از کتابخانه دیجیتالی مدرسه فقاهت به آدرس: http://lib.efatwa.ir/41758/1/0)

-         سمرقندی، نصر بن محمد، (1416ق)، تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم، تحقیق عمر عمروی، بیروت: دار الفکر.

-         سیواسی، احمد بن محمود، (1427ق)، عیون التفاسیر، تحقیق بهاء الدین دارتما، بیروت: دار صادر.

-         سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، (1404ق)، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله مرعشی نجفی.

-         شاه­عبدالعظیمی، حسین، (1363ش)، تفسیر اثنی­عشری، تهران: میقات.

-         شبر، عبدالله، (1410ق)، تفسیر القرآن الکریم، قم: مؤسسة دار الهجرة، چاپ دوم.

-         شوکانی، محمد، (1414ق)، فتح القدیر، دمشق: دار ابن کثیر.

-     شیخ­زاده، محمد بن مصطفی، (1419ق)، حاشیه محیی الدین شیخ­زاده علی تفسیر القاضی البیضاوی، تصحیح محمد عبدالقادر شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         صادقی تهرانی، محمد، (1406ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنه، قم: فرهنگ اسلامی.

-     صاوی، احمد بن محمد، (1427ق)، حاشیه الصاوی علی تفسیر الجلالین، تصحیح محمد عبدالسلام شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         صنعانی، عبدالرزاق بن همام، (1411ق)، تفسیر القرآن العزیز المسمی تفسیر عبدالرزاق، بیروت: دار المعرفه.

-         طباطبایی، محمد حسین، (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم.

-         طبرانی، سلیمان بن احمد، (2008م)، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اربد: دار الکتاب الثقافی.

-     طبرسی، فضل بن حسن، (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح فضل الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم.

-         .....................................، (1412ق)، تفسیر جوامع الجامع، تصحیح ابوالقاسم گرجی، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.

-         طبری، محمد بن جریر، (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفه.

-         طنطاوی، محمد سید، (1997م)، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، قاهره: نهضة مصر.

-         طوسی، محمد بن حسن، (بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب عاملی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-         فخر رازی، محمد بن عمر، (1420ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.

-     فراء، یحیی بن زیاد، (1980م)، معانی القرآن، تحقیق محمد علی نجار و احمد یوسف نجاتی، قاهره: الهیئة المصریه العامة للکتاب، چاپ دوم.

-     فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، (1410ق)، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق محمد کاظم، تهران: وزارة الثقافه والارشاد الاسلامی، مؤسسه الطبع والنشر.

-         فراهیدی، خلیل بن احمد، (1410ق)، کتاب العین، قم: هجرت.

-         فضل الله، محمد حسین، (1419ق)، من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک.

-         فولادوند، محمد مهدی، (1418ق)، ترجمه قرآن، تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.

-         فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، (1415ق)، تفسیر الصافی، تصحیح حسین اعلمی، تهران: مکتبة الصدر، چاپ دوم.

-         فیومی، احمد بن محمد، (1414ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: دار الهجرة.

-         قرطبی، محمد بن احمد، (1364ش)، الجامع لاحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو.

-     قشیری، عبدالکریم بن هوازن، (2000م)، لطائف الاشارات: تفسیر صوفی کامل للقرآن الکریم، تحقیق ابراهیم بسیونی، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ سوم.

-         قطب، سید، (1425ق)، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، چاپ سی و پنجم.

-     قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، (1368ش)، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تحقیق حسین درگاهی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-         قمی، علی بن ابراهیم، (1363ش)، تفسیر القمی، قم: دار الکتاب، چاپ سوم.

-     قونوی، اسماعیل بن محمد، (1422ق)، حاشیه القونوی علی التفسیر الامام البیضاوی و معه حاشیه ابن التمجید، تصحیح عبدالله محمود عمر، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         کاشانی، فتح الله بن شکرالله، (1423ق)، زبدة التفاسیر، تحقیق بنیاد معارف اسلامی، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیة.

-     ماتریدی، محمد بن محمد، (1426ق)، تأویلات اهل السنه (تفسیر الماتریدی)، تحقیق مجدی باسلوم، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-     ماوردی، علی بن محمد، (بی­تا)، النکت والعیون، تحقیق سید بن عبدالمقصود عبدالرحیم، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         محلی، محمد بن احمد، سیوطی، عبدالرحمن بن ابی­بکر، (1416ق)، تفسیر الجلالین، بیروت: مؤسسة النور للمطبوعات.

-         مدرسی، محمد تقی، (1419ق)، من هدی القرآن، تهران: دار محبی الحسین.

-         مراغی، احمد مصطفی، (بی­تا)، تفسیر المراغی، بیروت: دار الفکر.

-         مغنیه، محمد جواد، (1424ق)، التفسیر الکاشف، قم: دار الکتاب الاسلامی.

-         مقاتل بن سلیمان، (1423ق)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق عبدالله محمود شحاته، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-         مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، (1371ش)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم.

-         مکی بن حموش، (1429)، الهدایه الی بلوغ النهایه، شارجه: جامعه الشارقه، کلیة الدراسات العلیا والبحث العلمی.

-         میدانی، عبدالرحمن حسن حبنکه، (1361ش)، معارج التفکر و دقائق التدبر، دمشق: دار القلم.

-         نحاس، احمد بن محمد، (بی­تا)، کتاب الناسخ والمنسوخ فی القرآن الکریم، بیروت: مؤسسه الکتب الثقافیة.

-     نووی، محمد، (1417ق)، مراح لبید لکشف معانی القرآن المجید، تصحیح محمد امین ضناوی، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

-         نهاوندی، محمد، (1386ش)، نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة البعثة، مرکز الطباعة والنشر.

-         نیشابوری، محمود بن ابوالحسن، (1415ق)، ایجاز البیان عن معانی القرآن، تحقیق حنیف قاسمی، بیروت: دار الغرب الاسلامی.

-         واحدی، علی بن احمد، (1415ق)، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت: دار القلم.

-         هواری، هود بن محکم، (1426ق)، تفسیر کتاب الله العزیز، بی­جا: دار البصائر.