تحلیل اجتماعی کنش منافقان در قرآن کریم (بر اساس نظریه نمایشی اروینگ گافمن)
دوره 10، شماره 3، پاییز 1405، صفحه 107-135
https://doi.org/10.22034/isqs.2026.54723.2504
فاروق نعمتی، شهلا شکیبایی فر
چکیده پدیده نفاق در نظام معنایی قرآن کریم، فراتر از یک رذیله اخلاقی، به مثابه یک «استراتژی کنشگری اجتماعی» و الگویی پیچیده از مدیریت رفتار در فضای عمومی قابل واکاوی است. این پدیدة رفتاری از یک باور قلبی صرف فراتر رفته و به یک «کنش نمایشی» آگاهانه در بطن جامعه تبدیل میشود. هدف این پژوهش، مطالعه «کنش منافقان» در متن قرآن به مثابه یک «اجرای نمایشی» از منظر جامعهشناس مشهور، «اروینگ گافمن» است. وی زندگی اجتماعی را محصول «کنش متقابل» میان افراد میداند که در آن، هر فرد میکوشد تصویری خاص از خود به نمایش بگذارد. این جستار با بهرهگیری از روش توصیفی-تحلیلی، به واکاوی سازوکارهای عملکرد منافقان در «صحنه اجتماعی» جامعه نخستین اسلامی میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که منافقان در قرآن، کنشهای خود را از طریق تفکیکِ قاطع میان «جلو صحنه» -که در آن نقاب ایمان و وفاداری در پیشگاه پیامبر (ص) و مؤمنان بر چهره میزنند- و «پشتصحنه» که در آن هویت واقعی همراه با تردید و دشمنی خود را بروز میدهند- مدیریت کردهاند. همچنین نتایج حاکی از آن است که قرآن کریم توصیفی دقیق از فرآیندهای «مدیریت برداشت» توسط منافقان (از طریق سوگندهای دروغین و مظاهر فریبنده) ارائه داده و خود به عنوان یک «افشاگر
