کلیدواژه‌ها = نگرانی
مطالعات قرآنی

واکاوی نسبت مسئولیت‌پذیری و نگرانی بر پایه تحلیل معناشناختی حزن در قرآن کریم

دوره 10، شماره 3، پاییز 1405، صفحه 29-59

https://doi.org/10.22034/isqs.2026.54251.2482

امیرحسین حسین زاده ایوری، مرتضی سلمان نژاد

چکیده این پژوهش با هدف واکاوی نسبت مفهومیِ دوگان «مسئولیت‌پذیری – اضطراب و نگرانی» در قرآن کریم، به تحلیل معناشناختی ماده «ح‌ز‌ن» می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که آیا «حزن» در قرآن صرفاً دلالت بر حالت عاطفی اندوه دارد یا در شبکه معنایی خود با مقوله‌هایی چون تعهّد، مسئولیت و نگرانی اخلاقی پیوند برقرار می‌کند. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر رویکرد معناشناسی ساختگرا و تحلیل واژگان همنشین و جانشین در چارچوب تحلیل حوزه‌های معنایی است. بدین منظور، تمامی کاربردهای واژه «حزن» و مشتقات آن در قرآن استخراج و در پیوند با واژگان هم‌حوزه‌ای مانند «خوف»، «غمّ»، «ضیق»، «بثّ» و ... بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که «حزن» در قرآن کریم، افزون بر دلالت عاطفی، در مواردی به مثابه واکنش مسئولانه انسان مؤمن در برابر تکلیف، فقدان فرصت طاعت یا پیامدهای اخلاقی کنش خویش معنا می‌یابد؛ در حالی که نفی حزن در تعبیراتی چون «لا خوفٌ علیهم ولا هم یحزنون» ناظر به رفع اضطراب ناشی از نگرانی نسبت به آینده و پیامد مسئولیت است. بر این اساس، می‌توان گفت قرآن کریم با بازتعریف معنای حزن، از سطح هیجان صرف به سطحی وجودی ـ اخلاقی ارتقا می‌دهد که در آن، نسبت میان ایمان، مسئولیت و آرامش تبیین می‌شود.