کاربست جغرافیا و GIS تاریخی در مطالعات قرآنی: مطالعه موردی سوره قریش
دوره 10، شماره 3، پاییز 1405، صفحه 136-164
https://doi.org/10.22034/isqs.2026.55507.2548
فاطمه احمدوند
چکیده پژوهش حاضر ظرفیت جغرافیای تاریخی و سامانه اطلاعات جغرافیایی تاریخی (GIS تاریخی) را برای تحلیل زمینههای مکانی قرآن بررسی و سوره قریش را بهعنوان مطالعه موردی انتخاب میکند. مسئله اصلی آن است که دادههای قرآنی، تفسیری، تاریخی و جغرافیاییِ ناهمزمان چگونه میتوانند بدون تولید قطعیت کاذب، در یک مدل فضایی مشترک سازمان یابند. این پژوهش با روش تاریخی ـ تحلیلی، نقد منبع و طراحی یک پایگاه داده زمانمند ـ مکانی انجام شده و میان «داده متنی»، «گزارش تاریخی»، «استنباط پژوهشگر» و «خروجی مدل GIS» تمایز میگذارد. بررسی گزارشهای ابنسعد، بلاذری، ابنحبیب و طبری درباره ایلاف و دو رحلت و مقایسه آنها با راهنگاری ابنخرداذبه، اصطخری و همدانی نشان میدهد که بازسازی «رحلة الشتاء والصیف» باید بهجای یک راه قطعی، در قالب سناریوهای فضایی شمالی، جنوبی و چندوجهی صورت گیرد. یافتهها همچنین ساختار سوره را بهصورت شبکهای متشکل از «بیت»، «رحلت»، «ایلاف»، «اطعام» و «امنیت» آشکار میکند. نتیجه آنکه ارزش افزوده GIS تاریخی در مطالعات قرآنی نه اثبات جغرافیایی روایتها، بلکه نقد، درجهبندی و مقایسه فضایی آنها با حفظ تاریخ و میزان قطعیت شواهد است.
