0 تحلیل شناختی استعاره های مفهومی حرکت در قرآن کریم Cognitive Analysis of Conceptual Metaphors of Movement in the Holy Qur'an https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3565.html 0 قرآن کریم شامل ظهور گسترده استعاره‌ها می‌باشد که در تعریف استعاره سنتی، جنبه زیبایی شناسی دارند. اما امروزه استعاره به عنوان یکی از الگوهای شناختی زبان می‌تواند عاملی برای مباحث میان‌رشته‌ای گردد و نقش بسزایی در تبیین جهان‌بینی حاکم بر قرآن داشته باشد. قرآن، زندگی انسان را به‌صورت حرکت به سوی خداوند در قالب استعاره بیان می‌کند. بر همین اساس برای درک ارتباط مفاهیم حرکتی در قالب استعاره با مفهوم زندگی، استعاره‌های مفهومی با حوزه مبدأ حرکت در قرآن کریم، با رویکرد شناختی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت و مشخص شد که افعال حرکتی چون جاء، اتی، تاب، ارسل، انزل، هدی و ضلل، به عنوان حوزه‌های مبدأ در درک استعاری حوزه‌های مقصد مانند: وحی، نبوت، سعادتمندی، گمراهی، قیامت، عذاب، مرگ، تغییر، پذیرش، اعمال و ... نقش‌آفرینی کرده‌اند. همچنین مشخص شد کاربرد هر یک از افعال حرکتی برای مفاهیم حوزه مقصد، علاوه بر انتقال ویژگی حرکت، ماهیت حرکت را نیز در هر یک از حوزه‌های مقصد تبیین می‌کنند. در نهایت استعاره‌های مفهومی حرکت استخراج شده در این مقاله، تحت پوشش استعاره‌ بنیادی [زندگی سفر است] انسجام می‌یابند و به عنوان جنبه‌هایی از مفهوم زندگی از دیدگاه قرآن کریم در خدمت تحقق بخشیدن به هدف قرب الهی قرار می‌گیرند. 1 The Holy Qur'an includes the emergence of vast metaphors that have the aesthetic aspect in defining the traditional metaphor. But today metaphor as one of the cognitive patterns of language can be a factor in interdisciplinary discussions and has a significant role in explaining the worldview of the Quran. The Qur'an expresses man's life as a movement to God in the form of metaphor. Accordingly, in order to understand the relationship between the concepts of movement in the form of metaphor and the concept of life, conceptual metaphors with the field of motion in the Holy Qur'an were examined and analyzed by a cognitive approach and it was found that the movement verbs such as Jaye, Eti, Magnus, Arsal, Anzal , Hoody and Dolel, have played a role as the domains of origin in metaphorical understanding of target areas such as revelation, prophecy, happiness, misleading, resurrection, torment, death, change, acceptance, deed, etc. It was also found that the application of each of the verbs for the concepts of the destination domain, in addition to the transfer of the motion attribute, also explains the nature of the movement in each of the destination domains. Finally, the conceptual metaphors of the extracted movement in this paper are covered by the fundamental metaphor and the aspects of the concept of life from the point of view of the Holy Qur'an serve to fulfill the divine goal. 1 20 سیده شیرین حجازی saeedh shirin hejazi دانشجوی دکتری دانشگاه الزهرا ایران sshhejazi@gmail.com پروین بهارزاده parvin baharzadh استاد یار دانشگاه الزهرا ایران bahar_p@azahra.ac.ar آزیتا افراشی azita afrashi دانشیارزبانشناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایران a.afrashi.ling@gmail.com "قرآن کریم" "استعاره مفهومی حرکت" "حوزه مبدأ" "حوزه مقصد" "فعل حرکتی" قرآن کریم (1374)، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران: سروش.##قرآن کریم (1390)، ترجمۀ رضا سراج، تهران: سازمان چاپ دانشگاه.##قرآن کریم (1418 ق)، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند، تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.##قرآن کریم (1384)، ترجمۀ علی گرمارودی، تهران: قدیانی.##قرآن کریم (1381)، ترجمۀ علی مشکینی، تهران: الهادی.##قرآن کریم (1372)، ترجمۀ محمدکاظم معزی، قم: اسوه.##آلوسی، محمود بن عبدالله (1415 ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و سبع المثانی، به تحقیق علی عبدالباری عطیه، بی‌جا.##ابن‌درید، محمد بن حسن (1988 م)، جمهرة اللغة، بیروت: دارالعلم للملایین.##ابن‌عاشور، محمدطاهر (1420 ق)، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.##ابن‌عطیه، عبدالحق ‌بن غالب (1422 ق)، المحرز الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، به تحقیق محمد عبدالسلام عبدالشافی، دارالکتب العلمیة.##ابن‌فارس، احمد (1404 ق)، معجم مقاییس اللغة، به تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم: الحوزة العلمیة، مکتب الاعلام الاسلامی.##ابوادیب، کمال (1393)، صور خیال در نظریۀ جرجانی، ترجمۀ فرزان سجودی و فرهاد ساسانی، تهران: علم.##ابوحیان، محمد بن یوسف (1420 ق)، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دار الفکر.##افراشی، آزیتا (1395)، مبانی معناشناسی شناختی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##افراشی، آزیتا (1397)، استعاره و شناخت، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##امینی، فریده (1397)، تبیین حوزه‌های مفهومی حوزۀ داوری در قیامت در قرآن کریم، رسالۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، تهران: دانشگاه الزهرا.##امینی، فریده، فتحیه فتاحی‌زاده، و آزیتا افراشی (1397)، «مفهوم‌سازی اعمال نیک در قرآن کریم با رویکرد شناختی»، پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، ش 13.##ایزوتسو، توشیهیکو (1393)، خدا و انسان در قرآن؛ معنی‌شناسی جهان‌بینی قرآنی، ترجمۀ احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار.##بیضاوی، عبدالله ‌بن عمر (1418 ق)، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت: داراحیاء التراث العربی.##پانتر، دیوید (1394)، استعاره، ترجمۀ محمدمهدی مقیمی‌زاده، تهران: علم.##تیلور، جان‌آر و جانت لیتل‌ مور (1396)، راهنمای زبان‌شناسی شناختی، ترجمۀ وجیهه و نجمه قرشی، تهران: نویسۀ پارسه.##جولایی، کامیار، آزیتا افراشی، و سیدمصطفی عاصی (1395)، «استعاره‌های مفهومی حرکت در زبان فارسی؛ تحلیل شناختی و پیکره‌مدار»، زبان‌شناخت، س 6، ش 2.##خطیب شربینی، محمد بن احمد (1425 ق)، تفسیر الخطیب الشربینی المسمی السراج المنیر، بیروت: دار الکتب العلمیة.##راغب اصفهانی، حسین ‌بن محمد (1412 ق)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار العلم الدار الشامیة.##رضا، محمد‌رشید (1414 ق)، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة.##زمخشری، محمود (1407 ق)، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی.##سجودی، فرزان (1387)، نشانه‌شناسی کاربردی، تهران: علم.##شفیعی کدکنی، محمدرضا (1358)، صور خیال در شعر فارسی، تهران: آگاه.##صفوی، کورش (1387)، درآمدی بر معنی‌شناسی، تهران: سورۀ مهر.##طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417 ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.##طبرسی، فضل ‌بن حسن (1375)، ترجمۀ تفسیر جوامع الجامع، ترجمۀ بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی.##طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.##عاملی، ابراهیم (1360)، تفسیر عاملی، به‌تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: کتاب‌فروشی صدوق.##خلیل بن احمد (1409 ق)، کتاب العین، قم: هجرت.##فخر رازی، محمد بن عمر (1420 ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.##فضیلت، محمود (1387)، زیباشناسی قرآن، تهران: سمت.##فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی (1415 ق)، تفسیر الصافی، تهران: مکتبة الصدر.##کووچش، زولتان (1393)، مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره، ترجمۀ شیرین پورابراهیم، تهران: سمت.##کووچش، زولتان (1394)، استعاره در فرهنگ؛ جهانی‌ها و تنوع، ترجمۀ نیکتا انتظام، تهران: سیاهرود.##لیکاف، جورج و مارک جانسون (1394)، استعاره‌هایی که با آن زندگی می‌کنیم، ترجمۀ هاجر آقاابراهیمی، تهران: علم.##لیکاف، جورج (1383)، «نظریۀ معاصر استعاره»، در: استعاره؛ مبنای تفکر و ابزار زیبایی‌آفرینی، ترجمۀ فرهاد ساسانی، تهران: سورۀ مهر.##مصطفوی، حسن (1357)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##معرفت، محمدهادی (1390)، تاریخ قرآن، تهران: سمت.##مکارم شیرازی، ناصر و دیگران (1374)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة.##نیلی‌پور، رضا (1394)، زبان‌شناسی‌ شناختی، تهران: هرمس.##یگانه، فاطمه و آزیتا افراشی (1395)، «استعاره‌های جهتی در قرآن با رویکرد شناختی»، مجلۀ جستارهای زبانی، ش 33.##

0 رویکرد ادبی- معنایی به قرائات خلاف رسم مصحف در متون قرن سوم مطالعۀ موردی قرائت ابن‌مسعود در معانی القرآن فراء Literary-Semantic Approach to the Anomalous Readings in the Third Century Texts Case Study: Ibn Masʾud’s Reading in the Maʾāni al-Qurʾān by Farrā’ https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3566.html 0 دربارۀ ماهیت قرائات خلاف رسم مصحف، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ یکی از آنها دیدگاه ابوعبید قاسم بن سلام است؛ چنانکه او می‌گوید، مشایخ او قرائات خلاف رسم را برای بیان وجهِ قرائت موافق رسم، و تفسیر آن مورد استفاده قرار می‌داده‌اند. صبغۀ ادبی-معنایی‌ای که این دیدگاه به ماهیت قرائات داده، آن را قابل تأمل کرده است. به خصوص اینکه قرائات یک سده بعد، در زمان ابن‌مجاهد، وجهۀ حدیثی یافت. این تغییر رویکرد، موجب شکل‌گیری گفتمانی جدیدی شد که در نتیجۀ آن، ابهاماتی دربارۀ ماهیت قرائات مخالف رسم مصحف ایجاد شد؛ تا آنجا که حدود دو قرن بعد، ابن‌حزم اندلسی این قرائات را ناشی از وهم قاریان شمرد و تفاوت مصحف ابن‌مسعود با مصحف رایج را انکار کرد. این مقاله به منظور اثبات دیدگاه ابوعبید، قرائت ابن‌مسعود را در معانی القرآن فراء، به عنوان یکی از استادان ابوعبید، مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه رسیده است که فراء قرائت ابن‌مسعود را به عنوان ابزاری ادبی-معنایی به‌کار برده است. استفاده از قرائت ابن‌مسعود در مقام ارائۀ دیگر وجوه ادبیِ ممکن برای بیان الفاظ آیه، حجت دانستن آن برای دیگر قرائات، ذکر آن به عنوان «معنیِ» الفاظِ آیه و نیز تأیید یا رد دیگر برداشت‌های تفسیری به واسطۀ آن، شاهدی بر این ادعاست. 1 There are different approaches toward anomalous readings, one of them belongs to Abu ʾUbaid Qasim bin Sallam. Bin Sallam reported that his masters have used and interpreted anomalous readings to express canonical reading. Since such approach has given literary-semantic dimension to the readings and their being, it can draw attention to reexamine. It is worth noting that a century later – in Ibn Mujahid’s era- the readings have got tradition (Hadith) dimension. A new discourse emerged because of such changing approach, as a result the anomalous readings and their being met new challenges. Consequently, two centuries later, Ibn Hazm reported that the roots of anomalous readings lied in the delusion of Readers and denied any difference between Ibn Masʾud’s and canonical codifications. In order to approve Abu ʾUbaid’s viewpoint, we have examined his reading through Farrā’s Maʾāni al-Qurʾān (who was one of his masters) and concluded that the latter have used Ibn Masʾud’s reading as a literary-semantic aspect. The usage of Ibn Masʾud’s reading to express other literary aspects of a given Qurʾānic verse, considering it as a proof to other readings, reciting it as a specific “meaning” of a given verse letters, and finally approving or denying other reflections based on this reading all are witness to our above-mentioned claim. 21 39 الهه شاه پسند Elaheh Shahpasand استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران ایران shahpasand@quran.ac.ir قرائات رسم مصحف وجه و معنای آیه ابن‌مسعود فراء ابوعبید قاسم بن سلام معانی القرآن ‏‫ابن‌ابی‌داود، عبدالله (۱۴۲۳ ق)، کتاب المصاحف، به تحقیق محمد بن عبده، القاهرة: الفاروق الحدیثهًْ.##‏‫ابن‌جزری، شمس‌الدین (۱۳۵۱ ق)، غایهًْ النهایهًْ، مکتبهًْ ابن ‌تیمیهًْ.##‏‫ابن‌جوزی، عبدالرحمن (۱۴۱۲ ق)، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، به‌ تحقیق محمد و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیهًْ.##‏‫ابن‌حزم اندلسی، علی (بی‌تا)، الفصل فی الملل والاهواء و النحل، القاهرة: مکتبة خانجی.##‏‫ابن‌ندیم، محمد (۱۴۱۷ ق)، الفهرست، محقق ابراهیم رمضان، بیروت: دار المعرفهًْ.##ابوعبید، قاسم ‌بن سلام (۱۴۱۵ ق)، فضائل القرآن و معالمهًْ و آدابهًْ، به تحقیق مروان العطیه و محسن خرابهًْ و وفاء تقی‌الدین، دمشق، بیروت: دار ابن کثیر.##‏‫‏‫براکت، ادرین (۱۳۹۲)، «ارزش قرائات حفص و ورش برای تاریخ متن قرآن»، ترجمۀ راحله نوشاوند، در: رویکردهایی به تاریخ تفسیر قرآن، ویراستۀ اندرو ریپین، به‌ کوشش و ویرایش مهرداد عباسی، تهران: حکمت.##‏‫پاکتچی، احمد (بی‌تا)، فقهًْ الحدیث؛ مباحث نقل به معنا، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).##‏‫تنوخی، مفضل (۱۴۱۲ ق)، تاریخ العلماء النحویین، به تحقیق عبد الفتاح محمد الحلو، القاهرة: هجر للطباعهًْ والنشر.##‏‫جزائری، طاهر بن صالح (۱۴۱۶ ق)، توجیه النظر الى اصول الاثر، به تحقیق عبد الفتاح ابوغدهًْ، حلب: مکتبهًْ المطبوعات الاسلامیهًْ.##‏‫جلیل، عبد (۲۰۱۳)، «ظاهرهًْ الابدال فی قراءات ابن‌مسعود و قیمتها التفسیریهًْ»،##Journal of Qur'anic Studies, vol. 15, no. 1.##‏‫جهنی، عبد العزیزبن حمید (۱۴۳۳ ق)، «المستدرک علی کتاب قراءهًْ عبدالله ‌بن مسعود»، مجلهًْ الشریعهًْ و الدراسات الاسلامیهًْ، ع 20.##‏‫خاطر، محمد أحمد (۱۹۹۰)، قراءهًْ عبدالله‌بن مسعود: مکانتها، مصادرها، احصاؤها، القاهرهًْ: دار الاعتصام.##‏‫ذهبی، شمس‌الدین (۱۴۱۳ ق)، تاریخ الاسلام و طبقات المشاهیر و الاعلام، به‌تحقیق عمر تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی.##‏‫رجبی، محسن (۱۳۸۹)، آیین قرائت و کتابت قرآن کریم در سیرۀ نبوی، قم: بوستان کتاب.##‏‫زجاج، ابراهیم (۱۴۰۸ ق)، معانی القرآن و اعرابه، به‌تحقیق عبد الجلیل عبده شلبی، بیروت: عالم الکتب.##‏‫زرکشی، بدرالدین (۱۳۷۶ ق)، البرهان فی علوم القرآن، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار المعرفهًْ.##‏‫سیوطی، جلال‌الدین (۱۳۹۴ ق)، الاتقان فی علوم القرآن، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر: الهیئهًْ المصریهًْ العامهًْ للکتاب.##‏‫شوکانی، محمد بن علی (۱۴۱۴ ق)، فتح القدیر، دمشق، بیروت: دار ابن کثیر، دار الکلم الطیب.##‏‫طبری، محمد بن جریر (۱۴۲۰ ق)، جامع البیان فی تأویل القرآن، به تحقیق احمد شاکر، بیروت: مؤسسهًْ الرسالهًْ.##‏‫طیار، مساعد بن سلیمان (۱۴۳۲ ق)، التفسیر اللغوی للقرآن الکریم، دار ابن جوزی.##‏‫فراء، یحیی ‌بن زیاد (بی‌تا)، معانی القرآن، محقق احمد یوسف النجاتی و آخرون، مصر: دار المصریهًْ للتالیف و الترجمه.##‏‫گلدتسیهر، ایگناس (۱۳۷۴ ق)، مذاهب التفسیر الاسلامی، بترجمهًْ عبدالحلیم نجار، قاهره، بغداد: مکتبهًْ خانجی، مکتبهًْ مثنی.##‏‫یاقوت حموی، یاقوت ‌بن عبدالله (۱۴۱۴ ق)، معجم الادباء، به تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الغرب الاسلامی.##Beck, Edmund (1956), “ Die b. Mas'ūdvarianten bei al-Farrā”, in: Orientalia, I vol. 25, no. 4 (1956); II vol. 28, no. 2 (1959); III vol. 28, no. 3 (1959).##Berg, Herbert (2005), The Development of Exegesis in Early Islam, London: Routledge Curzon.##Jeffery, Arthur (1937), Materials for the History of the Text of the Quran, Leiden: Brill.##Melchert, Christopher (2000), “Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Quranic Readings”, Studia Islamica, vol. 91.##Nasser, Shady (2013), The Transmission of the Variant Readings of the Qur'an, Leiden: Brill.##Noldeke, Theodor et al. (2013), The History of the Qur'ān, Leiden: Brill.##Versteegh, C. H. M. (1993), Arabic Grammar and Qurʼānic Exegesis in Early Islam, Leiden: Brill.##Wansbrough, John (2004), Quranic studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation, Andrew Rippin (trans.), New York: Prometheus Books.##

0 بازتعریف دلالت «ثمانیه ازواج» در آیه 6 سوره زمر باتکیه بر روابط معنایی شمارواژه «ثمانیه» Redefining the implication of the phrase “eight heads of a cattle in pairs” in verse 6 of the Zumar (the crowd) Surah based on the semantic relationship of “eight” word count. https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3562.html 0 در آیه 6 سوره مبارکه زمر ضمن اشاره به آفرینش انسان از نفس واحده، بر نزول «ازواج ثمانیه» از چهارپایان در آیه «... وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ...» اشاره شده است. انتساب فعل «انزل» به «ثمانیه ازواج» منجر به ارایه دیدگاه‌هایی از سوی مفسران کلام الهی مانند یکسان‌انگاری «خلق» و «نزول»، «قراردادن برروی زمین» و «تقدیر کردن» این حیوانات شده است. در حالی‌که به مفهوم ترکیب «ثمانیه ازواج» از منظر استعمال عدد «ثمانیه» و روابط معنایی آن با معدود، فعل همنشین و دیگر اجزای آیه توجه نشده است. این امر بررسی دیگر دلالت‌های محتمل «ثمانیه ازواج» را ضروری می‌نماید. بر این اساس عدد «ثمانیه» و معدود آن «ازواج»، از منظر ریشه‌شناسی و نمادشناسی در ادیان و فرهنگ‌های مختلف مورد تحلیل قرار گرفت. سپس این معانی با تکیه بر کاربردهای قرآنی تبیین شد و روابط معنایی این ترکیب با فعل همنشین «انزل» و سیاق آیه مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد «ثمانیه ازواج» بر معانی دیگری افزون بر معنای متبادر «هشت زوج از چهارپایان» نیزدلالت می کند. 1 In the verse “he sent down for you eight heads of cattle in pairs”, God the almighty has mentioned the creation of man from a single soul and reiterated sending down the “eight heads of cattle in pairs” and spoke of livestock. Attributing the verb “sending down” to “eight heads of cattle in pairs” has led to various viewpoints such as parallelism of the creation in these animals; however, studying the concept and formation of “eight heads of a cattle in pairs” regarding the word count for “eight”, its semantic relationship with the things referred to, the collocating verb and other components of the verse have not been considered yet. This issue makes scrutinizing the semantic implications of the phrase “eight heads of cattle in pairs” more important. Based on this, and by relying on Quranic functions, and by making use of the etymology and symbolism of the words in the above verse such as “eight”, “pairs” and “sending down”, we can infer meanings such as “balance, correspondence, and lawfulness of nature”, “being paired, linking and balance” and “destiny and measuring the creature from the divine treasures” respectively. Also, based on clues such as the register of the verse, the implied meaning of the “balance and lawfulness of the creation in this world” can be inferred for the phrase “eight heads of cattle in pairs”. 41 60 علیرضا فخاری ALIREZA FAKHARI دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه علامه طباطبائی ایران fakhari.bsh@gmail.com زهرا بشارتی zahra besharati دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه علامه طباطبائی ایران mrs.besharati@yahoo.com کوروش صفوی korosh safavi استاد گروه زبانشناسی دانشگاه علامه طباطبائی ایران safavi_korosh@yahoo.com عباس اشرفی abbas ashrafi دانشیار گروه علوم قران و حدیث دانشگاه علامه طباطبائی ایران dr__ashrafi@yahoo.com ثمانیه ازواج نزول تعادل ریشه‌شناسی نمادشناسی روابط معنایی قرآن قرآن کریم (1383)، ترجمۀ حسین انصاریان، قم: اسوه.##کتاب مقدس، عهد عتیق و عهد جدید (1380)، ترجمۀ فاضل حان همدانی و ویلیام گلن و هنری مرتن، تهران: اساطیر.##ابن‌بابویه (صدوق)، محمد بن ‌علی (1413 ق)، من لایحضره الفقیه، به تحقیق محمد بن علی غفاری، قم: انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین.##ابن‌جوزی، عبدالرحمن ‌بن علی (1422 ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دار الکتاب العربی.##ابن‌سیده، علی‌ بن اسماعیل (بی‌تا)، المحکم و المحیط الاعظم، بیروت: دار الکتب العلمیهًْ.##ابن‌عاشور، محمد بن طاهر (1420 ق)، التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسهًْ التاریخ العربی.##ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق ‌بن غالب (بی‌تا)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، به تحقیق عبدالسلام شافی محمد، بیروت: دار الکتب العلمیهًْ.##ابن‌فارس، احمد بن فارس (1404 ق)، معجم مقاییس اللغهًْ، به تصحیح عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتبهًْ الاعلام الاسلامی.##ابن‌منظور، محمد بن‌ مکرم (1414 ق)، لسان العرب، به تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت: دار الفکر للطباعهًْ و النشر و التوزیع دار صادر.##ابن‌هشام، عبدالله ‌بن یوسف (1998 م)، مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب، به‌کوشش مازن مبارک و محمدعلی حمدالله و راجعه سعید الافغانی، بیروت: دار الفکر.##ابوالفتوح رازی، حسین‌ بن علی (1408 ق)، روض‌ الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.##ازهری، محمد بن احمد (1347 ق)، تهذیب اللغهًْ، تصحیح محمد هارون عبدالسلام و محمدعلی نجار، القاهرة: مؤسسة المصریة العامة.##امامی، صابر (1378 ش)، «نماد و جایگاه آن در قرآن»، کتاب ماه هنر، ش 12.##بحرانی، هاشم‌ بن سلیمان (1374 ش)، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة البعثة.##بلاغی نجفی، محمدجواد (1420 ق)، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم: وجدانی.##بهزادی، رقیه (1382 ش)، قوم‌های کهن؛ در قفقاز، ماورای قفقاز، بین‌النهرین و هلال حاصل‌خیز، تهران: نشر نی.##ثعلبی، احمد بن محمد (1422 ق)، الکشف و البیان، به تحقیق ابی‌محمد ابن عاشور، بیروت: دار احیاء التراث العربی.##حریری، قاسم ‌بن علی (1272 ق)، درهًْ الغواص فی اوهام الخواص، تهران: بی‌نا.##حویزی، عبد علی ‌بن جمعه (1415 ق)، تفسیر نور الثقلین، به ‌تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، قم: اسماعیلیان.##جعفری، یعقوب (بی‌تا)، تفسیر کوثر، قم: هجرت.##جفری، آرتور (1372 ش)، واژه‌های دخیل در قرآن مجید، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران: طوس.##جوهری، اسماعیل‌ بن حماد (1407 ق)، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، به تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دار العلم للملایین.##خطیب، عبدالکریم (بی‌تا)، تفسیر القرآنی للقرآن، بی‌جا: بی‌نا.##خلیل ‌بن احمد (1409 ق)، کتاب العین، قم: مؤسسة دار الهجرة.##راغب اصفهانی، حسین‌ بن محمد (1430 ق)، مفردات الفاظ قرآن، بیروت: دار الشامیة.##رسائل اخوان الصفا و خلان الوفاء( 1992 م)، بیروت: الدار الاسلامیهًْ.##زجاج، ابراهیم السری (1414 ق)، معانی القرآن و اعرابه، به تحقیق عبدالجلیل عبده الشلبی، القاهرة: دار الحدیث.##زحیلی، وهبة ‌بن مصطفی (1418 ق)، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت: دار الفکر المعاصر.##زمخشری، محمود‌ بن عمر (1399 ق)، اساس البلاغة، بیروت: دار صادر.##زمخشری، محمود ‌بن عمر (1407 ق)، الکشاف عن الحقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی.##سلطان‌ علی‌شاه، محمد بن حیدر (1408 ق)، بیان السعادهًْ فی مقامات العبادهًْ، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.##سیوطی، عبدالرحمن ‌بن ابی‌بکر (1406 ق)، الاشباه و النظائر فی النحو، مؤسسهًْ الرسالهًْ.##شفرد، راپرت و راونا شفرد (1393 ش)، 1000 نماد؛ در هنر و اسطوره شکل به چه معناست، ترجمۀ آزاده بیداربخت و نسترن لواسانی، تهران: نشر نی.##شوالیه، ژان و آلن گربران (1378 ش)، فرهنگ نمادها، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، تهران: جیحون.##شیرزاد، محمدحسین، محمدحسن شیرزاد، و محمدصادق هدایت‌زاده (1395 ش)، «ره‌یافتی زبا‌ن‌شناختی به برابری جنسیتی در قرآن کریم؛ نقدی بر فمینیسم اسلامی»، مطالعات قرآن و حدیث، ش 18.##شیمل، آنه‌‌ماری (1395 ش)، راز اعداد، ترجمۀ فاطمه توفیقی، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.##صاحب ‌بن عباد، اسماعیل ‌بن عباد (1414 ق)، المحیط فی اللغة، به تحقیق محمدحسن آل یاسین، بیروت: عالم الکتب.##طباطبایی، محمدحسین (1402 ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.##طبرانی، سلیمان بن احمد (2008 م)، التفسیر الکبیر، اردن: دارالکتاب الثقافی.##طبرسی، فضل‌ بن حسن (1372 ش)، مجمع ‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو.##طبری، محمد ‌بن جریر (1412 ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.##طریحی، فخرالدین ‌بن محمد (1375 ش)، مجمع البحرین، به‌تصحیح احمد حسینی اشکوری، تهران: مکتبة المرتضویة.##طوسی، محمد بن حسن (1414 ق)، امالی، تحقیق مؤسسة بعثت، قم: دار الثقافة.##طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.##طیب، سیدعبدالحسین (1369 ش)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: اسلام.##عاملی، ابراهیم (1360 ش)، تفسیر عاملی، به ‌کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران: صدوق.##علی، جواد (1391 ق)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد: مکتبة النهضة.##فخر رازی، محمد ‌بن عمر (1420 ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.##فضل‌الله، سیدمحمدحسین (1419 ق)، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعه و النشر.##فیروزآبادی، محمد‌ بن یعقوب (بی‌تا)، القاموس المحیط، بیروت: دار الکتب العلمیه.##فیض کاشانی، مولی محسن (1415 ق)، الصافی، تهران: صدر.##قرطبی، محمد بن احمد (1372 ق)، الجامع لاحکام القرآن، بیروت: دار الفکر.##قمی، علی ‌بن ابراهیم (1367 ش)، تفسیر قمی، به ‌تحقیق موسوی جزایری، قم: دار الکتاب.##کاشفی سبزواری، حسین ‌بن علی (1369 ش)، مواهب علیه، تهران: اقبال.##کوپر، جی. سی. (1392 ش)، فرهنگ نمادهای آیینی، ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران: علمی.##مالمیر، تیمور (1387 ش)، «جابه‌جایی‌های عددی اسطوره‌های آفرینش نخستین انسان»، جستارهای ادبی، ش 160.##مجلسی، محمدباقر ‌بن محمدتقی (1403 ق)، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.##مدرسی، سیدمحمدتقی (1419 ق)، من هدی القرآن، تهران: دار محبی الحسین.##مرتضی زبیدی، محمد بن محمد (1414 ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، به تحقیق علی هلالی و علی شیری، بیروت: دار الفکر.##مشکور، محمدجواد (1357 ش)، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های سامی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##مشهدی قمی، محمد ‌بن محمدرضا (1368 ش)، کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.##مصطفوی، حسن (1368 ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.##مقاتل ‌بن ‌سلیمان بلخی (1423 ق)، تفسیر مقاتل ‌بن سلیمان، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.##میبدی، رشیدالدین (1371 ش)، کشف‌الاسرار و عدة ‌الابرار، تهران: امیرکبیر.##نحاس، محمد ‌بن محمد (بی‌تا)، اعراب القرآن، به تحقیق زهیر غازی زاهد، بیروت: مکتبة النهضة.##نورآقایی، آرش (1387 ش)، عدد، نماد، اسطوره، تهران: افکار.##هروی، علی ‌بن محمد (بی‌تا)، الازهیهًْ فی علم الحروف، به تحقیق عبدالمعین الملوحی، دمشق: مجمع اللغة العربیة.##یعقوب، امیل بدیع (1408 ق)، موسوعة الحروف فی اللغة العربیة، بیروت: دار الجیل.##Brun, S. J. (1895), Dictionarium Syriaco - Latinum, Beirut.##Costaz, Louis (2002), Dictionarie Syriaque-Francais; Syriac-English Dictionary, Beirut: Dar El-Machreq.##Gesenius, William (1939), A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, F.A. Brown (ed.), United King: Oxford.##Jastrow, Marcus (1903), A Dictionary of the Targumim, London, New York: G. P. Putnams̓ Sons.##Leslau, Wolf (1991), Comparative Dictionary of Ge’ez, Otto Harrassowitz and Wiesbaden.##Lévi-Strauss, Claude (1974), Structural Anthropology, Basic Books.##Macuch, R. and E. S. Drower (1963), A Mandaic Dictionary, United King: Oxford Clarendon Press.##

0 خاستگاه اختلاف خوانش « اَحْصَنَّ / اُحْصِنَّ » در آیه نکاح کنیزان The origin of different reading “ahsanna /ohsenna ” In the verse of marriage to female slave https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3561.html 0 در آیه 25 سوره نساء ، در قرائت فعل « أحصنَّ » به صیغه مجهول یا معلوم اختلاف شده است. از منظر تفسیری، قرائت « اُحْصِنَّ » به صیغه مجهول با معنا شدن «إحصان» به ازدواج و قرائت « اَحْصَنَّ » به صیغه معلوم با معنا شدن آن به اسلام، ملازمت داشته است. تحقیق حاضر نشان می دهد که قرائت معلوم «أَحصَنَّ» و معنا گردیدن «اِحصان» به اسلام، با سیاق آیه، سازگاری ندارد و خاستگاه پیدایش این قرائت و معنای خلاف سیاق، به انگاره ای فقهی بازمی گردد که شاخص ترین مدافع آن، «عبداللّه بن مسعود»، صحابی پیامبر اسلام و معلّم قرآن کوفیان بوده است. به عقیده ابن مسعود ، حدّ زنا برای کنیز زناکار فاقد شوهر و شوهردار ، یکسان بود اما مفهوم مخالف شرط «إذا أحصنّ» در آیه 25 نساء ، در فرض معنا شدن «إحصان» به ازدواج، چنین انگاره ای را برنمی تافت.از این رو، قرائت معلوم «أَحصَنَّ» و معنای «اِحصان» برای اسلام، پیشنهاد گردید. خوانش قاریان بعدی کوفه نیز بر خلاف قاریان دیگر شهرها، از رأی ابن مسعود، تأثّری مشهود یافته است به گونه ای که عملکرد قاریان هفتگانه یا دهگانه ، معلوم می دارد که قرائت به صیغه معلوم، هویّتی کوفی پیدا کرده است. 1 In verse 25 of “Nesa” chapter in the Quran, there has been difference between reading the verb “ohsenna /ahsanna” to passive or active form. In the viewpoint of interpretation, reading “ohsenna” in passive form, has been attended with connotation of “Ihsaan” to marriage and reading “ahsanna” to active form with connotation of “Ihsaan” to Islam. This research shows that active reading of “ahsanna” and defining it to Islam, has no suitability to the order of the verse, and the origin of this contrary reading and meaning to the order of the verse refers to jurisprudence belief, it’s most important defender is _ Abdollah Ibn Masoud _ who has been the prophet’s companion and Quran’s teacher of the Kufics. In his belief, the penance by the lash for adultery by celibate and married female slave is alike, but the concept of the clause “Iza ohsenna” in verse 25, Nesa, with presupposition of connotation “Ihsan” to marriage, was not in the path of this imagination. So the reading of “ahsanna” to active form and defining it to Islam, was proposed.The readings of the kufic latter readers unlike readers of other cities, are obviousely affected by Ibn Masoud’s opinion, In a form that the performance of septet or decuple readers shows that reading in active form, has been identified to a kufic form. 61 74 روح الله نجفی Rohallah Najafi گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه خوارزمی ایران rnf1981@yahoo.com قرائت قرآن اختلاف قرائت حدّ زنا کنیز مفهوم مخالف سیاق آیه قرآن کریم.##ابن ‌ابی مریم، نصر ‌بن علی (2009 م)، الکتاب الموضَح فی وجوه القراءات و عللها، به تحقیق عبدالرحیم الطرهونی، بیروت: دار الکتب العلمیة.##ابن‌جزی، محمد بن احمد (1415 ق)، التسهیل لعلوم التنزیل، به‌تصحیح محمد سالم هاشم، بیروت: دار الکتب العلمیة##ابن‌زنجله، عبدالرحمن‌ بن محمد (1418 ق)، حجة القرءات، به تحقیق سعید افغانی، بیروت: مؤسسة الرسالة.##ابن‌عاشور، محمدطاهر (1420 ق)، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.##ابن‌کثیر، اسماعیل ‌بن عمرو (2007 م)، تفسیر ابن‌کثیر؛ تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.##ابن‌مجاهد، احمد بن موسی (1972 م)، کتاب السبعة فی القراءات، به تحقیق شوقی ضیف، القاهرة: دار المعارف.##ابن‌مهران، احمد بن حسین (بی‌تا)، المبسوط فی القراءات العشر، به تحقیق سبیع حمزهًْ حاکیمی، دمشق: مجمع اللغهًْ العربیهًْ.##ابوالعلاء کرمانی، محمد بن ابی‌المحاسن (1422 ق)، مفاتیح الاغانی فی القراءات و المعانی، به تحقیق عبدالکریم مصطفی مدلج، بیروت: دار ابن‌حزم.##ابوعلی فارسی، حسن‌ بن عبدالغفار (1407 ق)، الحجة للقراء السبعة، دمشق و بیروت: دار المأمون للتراث.##ازهری، محمد بن احمد (1414 ق)، کتاب معانی القراءات، به تحقیق عید مصطفی درویش عوض‌ بن حمد القوزی، القاهرة: دار المعارف.##پاکتچی، احمد (1377 ش)، «ابن‌مسعود و علوم قرآنی و حدیث و فقه»، دائرهًْ ‌المعارف بزرگ اسلامی، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرهًْ‌ المعارف بزرگ اسلامی.##جصاص، احمد بن علی (2013 م)، احکام القرآن، به تحقیق محمدعلی شاهین، بیروت: دار الکتب العلمیة.##خلیل بن احمد فراهیدی (1414 ق)، کتاب العین، به تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم: اسوه.##دانی، عثمان ‌بن سعید (1430 ق)، التیسیر فی القرءات السبع، به‌تصحیح اوتوپرتزل، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة.##راغب اصفهانی، حسین ‌بن محمد (1429 ق)، المفردات فی غریب القرآن، تهران: مؤسسهًْ الصادق.##زجاج، ابراهیم السری (1427 ق)، معانی القرآن و اعرابه، به تحقیق عرفان ‌بن سلیم عشا حسونه، بیروت: المکتبة العصریة.##زمخشری، محمود بن عمر (1429 ق)، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی.##سخاوی، علی‌ بن محمد (1430 ق)، تفسیر القرآن العظیم، القاهرة: دار النشر للجامعات.##شاخت، یوزف (1388 ش)، دیباچه‌ای بر فقه اسلامی، ترجمۀ اسدالله نوری، تهران: هرمس.##شوکانی، محمد بن علی (1430 ق)، فتح القدیر، بیروت: دار الکتاب العربی.##صادقی تهرانی، محمد (1434 ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت: الامیره.##طباطبایی، سیدمحمدحسین (1430 ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة دار المجتبی.##طبری، محمد بن جریر (بی‌تا)، تفسیر الطبری: جامع البیان عن تأویل القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.##طوسی، محمد بن حسن (1429 ق)، کتاب الخلاف، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.##قنوجی، صدیق ‌بن حسن (1428 ق)، نیل المرام من تفسیر آیات الاحکام، بیروت: المکتبة العصریة.##کاظمی، جواد بن سعید (1429 ق)، مسالک الافهام الی آیات الاحکام، به تحقیق محمدباقر شریف‌زاده و محمدباقر بهبودی، قم: مکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة.##ماتریدی، محمد بن محمد (1426 ق)، تفسیر الماتریدی؛ تأویلات اهل السنهًْ، بیروت: دارالکتب العلمیة.##مروزی، محمد بن نصر (1406 ق)، اختلاف العلماء، به تحقیق السید صبحی السامرائی، بیروت: عالم الکتب.##مقاتل ‌بن سلیمان (1424 ق)، تفسیر مقاتل ‌بن سلیمان، به تحقیق احمد فرید، بیروت: دارالکتب العلمیة.##نحاس، احمد بن محمد (2004 م)، اعراب القرآن، به تحقیق محمد احمد قاسم، بیروت: دار و مکتبهًْ الهلال.##Leemhuis, Frederik (2004), “Readings of the Qur’an” , Encyclopaedia of the Quran, vol. 4, Jane Dammen McAuliffe (ed.), Leiden - Boston: Brill.##Shnizer, Aliza (2006), “Sacrality and Collection”, in: The Blackwell Companion to the Qur'an, Andrew Rippin (ed.), United King: Wiley - Blackwell.##

0 جستاری در شمار و تاریخ گذاری آیات برائت A Study of the Number and Chronology of Bara'ah Verses https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3563.html 0 آیات برائت عبارت از آیات آغازین سوره توبه است که از سوی امام علی(ع) در ذی‌حجه سال نهم هجرت بر حاجیان قرائت شد. سؤالاتی که در این تحقیق بدان پرداخته ‌می‌شود، این است که این آیات دربرگیرنده چند آیه و بر چند واحد نزول مشتمل است و هر واحد نزول از آن، در چه تاریخی نازل شده‌است. راجع به شمار این آیات اختلاف نظر است؛ اما بررسی-های این تحقیق بیست‌و‌هشت آیه بودن آن را محتمل‌تر نشان ‌می‌دهد. در خصوص تاریخ نزول آیات برائت، نظر مشهور بر این است که در سال نهم، پس از جنگ تبوک نازل شده‌اند؛ ولی با این فرض، جای‌گذاری آیات سوره توبه بر خلاف ترتیب طبیعی نزول قرآن دانسته -می‌شود؛ زیرا بخش دوم سوره، قبل از آن و پیرامون حوادث جنگ تبوک نازل شده‌است. در این نوشتار، علاوه بر نظر مشهور، احتمالاتی که نزول آیات برائت را قبل از جنگ تبوک می-دانند، بررسی می‌شوند و نشان داده‌ می‌شود که نزول این آیات، طی دو واحد نزول قبل از جنگ تبوک، یعنی مقارن با فتح مکه در ماه رمضان سال هشتم و پس از جنگ حنین در شوال همان سال، بسیار محتمل است؛ در این صورت، آیات سوره توبه به ترتیب طبیعی نزول در کنار هم قرار‌گرفته‌اند. 1 The Bara'ah verses are the first verses of surah al-Taubah which was conveyed by Imam Ali (as) in Hajj, the ninth year of hijrah. The questions proposed in this study are: how many are these verses, and how many descent units they contain, and at what date each descent unit has been revealed. There is a disagreement about the number of these verses, but this study shows the possibility of twenty-eight verses is more likely. Regarding the date of the revelation of the verses, it is well-known that it was in the ninth year, after Tabuk War; but with this assumption, the insertion of the verses of the surah is contrary to the natural order of descent of Qur'an; Because the second part of the surah had been revealed before and around the events of Tabuk War. In this article, in addition to the famous comment, the possible views that show the revelation of the Bara'ah verses before the battle of Tabuk are considered and it is shown that the revelation of these verses in two descent units before the Tabuk War, at the same time as Conquering Mecca in the month of Ramadan in the eighth year, and after the war of Hunayn in Shawal of the same year, is more likely; in this case, the verses of surah al-Taubah have been arranged in the natural order of revelation. 75 98 احمد مهدی زاده Ahmad Mahdizadeh دانشجوی دکتری-دانشگاه قم ایران ahmad.mehdizadeh@gmail.com جعفر نکونام Jafar Nekoonam دانشیار علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات، دانشگاه قم ایران jnekoonam@gmail.com "آیات برائت" "تاریخ گذاری قرآن" "زمان نزول آیات برائت" "تعداد آیات برائت" "ابلاغ آیات برائت" ابن‌اثیر، مبارک‌ بن محمد (1367 ش)، ‏النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، به تحقیق و به‌تصحیح محمود محمد طناحى و طاهر احمد زاوى، قم: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان.##ابن‌سعد، محمد بن سعد (1410 ق)، الطبقات الکبرى، به تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.##ابن‌کثیر، اسماعیل ‌بن عمر (1407 ق)، البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر.##ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.##ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (1350 ش)، الفهرست، به‌اهتمام حبیب یغمایی، تهران: دانشگاه تهران.##ابن‌هشام، عبدالله‌ بن یوسف (بى‌تا)، السیرة النبویة، به تحقیق مصطفى سقا و ابراهیم ابیارى و عبد الحفیظ شلبى، بیروت: دار المعرفة.##آلوسى، سیدمحمود (1415 ق)، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم،‏ به تحقیق على عبدالبارى عطیهًْ، بیروت: دار الکتب العلمیة.##بازرگان، مهدی (1385 ش)، سیر تحول قرآن، تهران: شرکت سهامی انتشار.##جابری، محمد عابد (2008 م)، فهم القرآن الحکیم: التفسیر الواضح حسب ترتیب ‌النزول، بیروت: ‏مرکز دراسات ‌الوحدة‌ العربیة.##دروزه، محمد عزهًْ (1383 ق)، التفسیر الحدیث؛ ترتیب السور حسب النزول، القاهرة: دار احیاء الکتب العربیة.##دروزه، محمد عزهًْ (بی‌تا)، سیرة الرسول؛ صور مقتبسة من القرآن الکریم، صیدا، بیروت: منشورات المکتبة العصریة.##راغب اصفهانی، حسین ‌بن محمد (1412 ق)، مفردات الفاظ القرآن،‏ بیروت: دار القلم.##رامیار، محمود (1387 ش)، تاریخ قرآن، تهران: امیرکبیر.##سیوطی، جلال‌الدین (1404 ق)، الدر المنثور؛ فی التفسیر بالمأثور، قم: کتاب‌خانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.##سیوطی، جلال‌الدین (1416 ق)، الاتقان فی علوم القرآن، به تحقیق سعید المندوب، لبنان: دار الفکر.##طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374 ش)، ترجمة المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ سیدمحمدباقر همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.##طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417 ق)، المیزان فى تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.##طبرسی، فضل ‌بن حسن (1360 ش)، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران: فراهانى.##طبرسی، فضل ‌بن حسن (1372 ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو.##طبری، ابوجعفر محمد ‌بن جریر (1387 ق)، تاریخ الامم و الملوک، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث.##طبری، ابوجعفر محمد ‌بن جریر (1412 ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة‏.##طریحى، فخرالدین ‌بن محمد (1375 ش)، مجمع البحرین، تهران: مکتبة المرتضویة.##طوسى، محمد بن حسن (بی‌تا): التبیان فى تفسیر القرآن، به تحقیق احمد قصیرعاملى،‏ بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.##عاملی، جعفر مرتضی (1413 ق)، ح‍ق‍ائ‍ق‌ ه‍امة ح‍ول‌ ال‍ق‍رآن‌ ال‍ک‍ری‍م‌، بیروت: دار الصفوة.##فارسی، جلال‌الدین (1362)، پیامبرى و جهاد، تهران: انجام کتاب.##فارسی، جلال‌الدین (1364)، پیامبرى و حکومت، تهران: انجام کتاب.##فارسی، جلال‌الدین (1367)، پیامبرى و انقلاب، قم: امید.##فخر رازی، محمد بن عمر (1420 ق)، التفسیر الکبیر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی‏.##قمی مشهدی (1368 ش)، کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات.##قمی، علی ‌بن ابراهیم (1363 ش)، ‏تفسیر القمی، قم: دار الکتاب‏.##المبانی فی نظم المعانی (1375 ق)، در مقدمتان فی علوم القرآن، به‌تصحیح آرثور جفری، القاهرة: مکتبة الخانجی.##مجلسی، محمدباقر (1403 ق)، بحارالانوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.##معرفت، محمدهادی (1415 ق)، التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.##مقاتل ‌بن سلیمان (1423 ق)، تفسیر مقاتل ‌بن سلیمان، بیروت: دار احیاء التراث العربی.##ملاحویش آل‌غازى، سیدعبدالقادر (1382 ق)، ‏بیان المعانى،‏ دمشق: مطبعة الترقى‏.##نکونام، جعفر (1378 ش)، «بررسی جدیدترین نظریه در ترتیب نزول آیات»، پژوهش‌های فلسفی‌ ـ کلامی، ش 1.##نکونام، جعفر (1380 ش)، درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن، تهران: هستی‌نما.##واقدی، محمد بن عمر (1369 ش)، مغازى؛ تاریخ جنگ‌هاى پیامبر (ص)، ترجمۀ محمود مهدوى دامغانى، تهران: مرکز نشر دانشگاهى.##واقدی، محمد بن عمر (1409 ق)، کتاب المغازى، به تحقیق مارزدن جونس، بیروت: مؤسسة الأعلمى.##یعقوبى، احمد ‌بن اسحاق (بى‌تا)، تاریخ الیعقوبى، بیروت: دار صادر.##

0 تاریخ گذاری مخطوطات قرآنی در پرتو روش های نوین علمی (آزمایش کربن 14) Dating of old Quranic manuscripts with modern scientific methods (Carbon-14 dating) https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3564.html 0 با توجه به اهمیت مسأله مخطوطات قرآنی به عنوان اسناد و مدارک عینی در مطالعات تاریخ قرآن؛ ثابت شدن تاریخ و قدمت قرآن‌های کهن در قرون نخست پس از هجرت می‌تواند شاهد و مدرکی قوی در دست قرآن پژوهان قرار داده و نظریه‌پردازی در حوزه تاریخ قرآن را تحت تأثیر خود قرار دهد. در سالهای اخیر، انجام آزمایش کربن 14 بر روی نسخه های خطی کهن قرآن و اعلام نتایج این آزمایش در رسانه ها تحولی نو در پژوهش های مربوط به نسخه های خطی قرآن ایجاد کرده است. این مقاله می کوشد به شرح اصول کار و روش تعیین قدمت یک شی باستانی با استفاده از کربن 14 و بیان محدودیت ها و نقاط ضعف و قوت این روش و همچنین تحلیل نتایج انجام گرفته بر روی مخطوطات بحر المیت و مخطوطات کهن قرآنی همچون نسخه های صنعاء، بیرمنگام و غیره بپردازد و نشان دهد تاریخ گذاری به روش رادیو کربن، شیوه ای قدرتمند در تعیین عمر اشیاء باستانی و به ویژه نسخه های خطی کهن است؛ آنچنانکه می توان به وسیله آن، نسبت به اصیل و کهن بودن یک شیء و تا حدودی انتساب آن به قرن معینی اطمینان حاصل کرد؛ اما تکیه بدون قید وشرط و غیر محتاطانه به این نتایج نیز صحیح نیست چراکه وجود خطا و حاشیه ای از عدم قطعیت در نتایجِ این روش موجب می شود که نتایج بدست آمده نتوانند در خصوص سال دقیق کتابت نسخه که در مطالعات تاریخ قرآن در سده نخست هجری حائز اهمیت است، یاری رسان باشد. 1 Considering the importance of the Quranic manuscripts as objective documents in the Quran’s history studies, verifying the date and history of old Qurans in the early Islamic centuries can be a strong evidence for researchers and impact theorizing the history of the Quran. Recently, C14 experiments on old manuscripts and presenting the results in the media have made a new revolution in the Quranic manuscript researches. In this paper, we discuss the principles and methods of determining the date of an old object using C14 radiocarbon and express the restrictions, weaknesses and strengths of this method. We also analyze the results of the radiocarbon dating of the various fragments of the Dead Sea Scrolls and ancient Quranic manuscripts such as Sanaa, Birmingham, and etc. We aim to show that carbon dating is such a powerful method for determining the age of the objects specifically old manuscripts that we can be sure about the history of an object with one or two centuries accuracy. However, it is not right to rely on these results unconditionally and non-conservatively, because the existence of unknown parameters and a margin of uncertainty in the results of this method leads to inaccuracy of the obtained results. For example, this method may not be able to determine whether a manuscript belongs to before or after 'Uthman era which is an important issue in studying the history of Quran. 99 131 آلا وحیدنیا ALA Vahidnia پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایران ala.vahidnia@gmail.com "مخطوطات قرآنی" "کربن 14" "رادیو کربن" "تاریخ گذاری" حجتی، محمد‌باقر(1387 ش)، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.##خویی، سیدابوالقاسم (1376 ش)، البیان فی تفسیر القرآن، به‌تحقیق سید‌جعفر حسینی، قم: دارالثقلین.##دروش، فرانسوا (1394 ش)، قرآن‌های عصر اموی، ترجمۀ مرتضی کریمی‌نیا و آلاء وحیدنیا، تهران: هرمس.##دوبلوا، فرانسوا (1393)، «اسلام در بستر عربی آن»، ترجمۀ آلاء وحیدنیا، آینۀ پژوهش، س 25، ش 5 و 6.##موتسکی، هارالد (1385)، «جمع و تدوین قرآن: بازنگری دیدگاه‎های غربی درپرتو تحولات جدید روش‌شناختی»، ترجمۀ مرتضی کریمی‌نیا، هفت آسمان، س 8، ش 32.##مایل هروی، نجیب (1371)، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی؛ مجموعه رسائل درزمینۀ خوش‌نویسی، مرکب‌سازی، کاغذ‌گری، تذهیب، و تجلید به‌انضمام فرهنگ واژگان نظام کتاب‌آرایی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌‌‌‌های اسلامی.##هالدین، دانکن (1366)، صحافی و جلدهای اسلامی، ترجمۀ هوش‌آذر آذرنوش، تهران: سروش.##Abbott, N. (1939), The Rise of the North Arabic Script and Its Kur'anic Development, With a Full Description of the Kur'an Manuscripts in the Oriental Institute, Chicago: University of Chicago Press.##Adler, J. G. C. (1780), “Faksimilia kufischer Koranhandschriften der Kgl”, in: Bibliothek in Kopenhagen mit einer Untersuchung über die arabischen Schriftentwicklung, Kopenhagen.##Amari, M. (1910), “Bibliographie Primitive du Coran”, H. Dérenbourg (ed.), in: Centenario della nascitadi die Michele Amari, vol. I, Palermo.##Batten, R. J., C. R. Bronk, R. Gillespie, J. A. J. Gowlett, R. E. M. Hedges, and C. Perry (1986), “A Review of the Operation of the Oxford Radiocarbon Accelerator Unit”, Radiocarbon, vol. 28 no. 2A.##Bergmann, U. and B. Sadeghi (2010), “The Codex of a Companion of the Prophet and the Qurʾān of the Prophet”, Arabica, vol. 57, no. 4.##Bothmer, H. C. von, K. H. Ohlig, and G. R. Puin (1999), “Neue Wege der Koranforschung”, Magazin Forschung, no. 1.##Blair, Sheila S. (2006), Islamic Calligraph, Edinburgh: Edinburgh University Press.##Brock, Fiona (2013), “Radiocarbon Dating of Historical Parchments”, Radiocarbon, vol. 55, no. 2, 3.##Brock, F., T. Higham, P. Ditchfield, and C. Bronck Ramsey (2010), “Current Pretreatment Methods for AMS Radiocarbon Dating at the Oxford Radiocarbon Accelerator Unit (Orau)”, Radiocarbon, vol. 52, no. 1.##Bronk Ramsey, C., T. Higham, and P. Leach (2004b), “Towards High-Precision AMS: Progress and Limitations”, Radiocarbon, vol. 46, no. 1.##Bronk Ramsey, C., T. Higham, A. Bowles, and R. E. M. Hedges (2004a), “Improvements to the Pretreatment of Bone at Oxford”, Radiocarbon, vol. 46, no. 1.##Bronk Ramsey C. (1994), “Analysis of Chronological Information and Radiocarbon Calibration: The Program OxCal”, Archaeological Computing Newsletter, vol. 41.##Bronk Ramsey, C. (2001), “Development of the Radiocarbon Calibration Program”, Radiocarbon, vol. 43, no. 2A.##Bonani, G., S. Ivy, W. Wolfli, M. Broshi, I. Carmi, and J. Strugnell (1992), “Radiocarbon Dating of Fourteen Dead Sea Scrolls”, Radiocarbon, vol. 34, no. 3.##Bowman, Sheridan (1995), Radiocarbon Dating, London: British Museum Press.##Bruhn, F., A. Duhr, P. M. Grootes, A. Mintrop, and M-J Nadeau (2001), “Chemical Removal of Conservation of Substances by Soxhlet-Type Extraction”, Radiocarbon, vol. 43, no. 2A.##Burton, John (1977), The Collection of the Qur’ān, Cambridge: Cambridge University Press.##Casanova, Paul (1911-1924), Mohammed et la Fin du Monde: étude Critique sur l’Islam Primitif, Paris: P. Geuthner.##De Blois, Francois (2010), “Islam in its Arabian Context”, in: The Qurʾān in Context; Historical and Literary Investigations into the Qurʾānic Milieu, Angelika Neuwirth, Nicolai Sinai, Michael Marx (eds.), Leiden, Boston: Brill.##De Prémare, Alfred-Louis (2002), De Les Fondations de l'Islam. Entre écriture et histoire, Paris: Seuil.##Déroche, François (1983), Catalogue des Manuscrits Arabes; Deuxième Partie: Manuscrits Musulmans - Tome I, 1; Les Manuscrits Du Coran: Aux Origines De La Calligraphie Coranique, Paris: Bibliothèque Nationale.##Déroche, François (1992), The Abbasid Tradition; Qur'ans of the 8th to 10th Centuries AD; Nasser D.Khalili Collection of Islamic Art, London: Khalili Collections.##Déroche, François (1999), “Note Sur les Fragments Coraniques Anciens De Katta Langar (Ouzbékistan)”, Cahiers d’Asie Centrale, vol. 7.##Déroche, François (2003), “Manuscripts of the Qur’ān”, in: Encyclopaedia of the Qur'ān, vol. 3 (J– O), J. D. McAuliffe (ed.), Leiden: Brill.##Déroche, François (2005), Islamic Codicology, an Introduction to the Study of Manuscripts in Arabic Script, London: Al-Furqan Islamic Heritage Foundation.##Déroche, François (2014), Qur'ans of the Umayyads: A First Overview; Leiden Studies in Islam and Society, Leiden: Brill.##Dutton, Yasin (2007), “An Umayyad Fragment of the Qur’an and Its Dating”, Journal of Qur’anic Studies, vol. 9, no. 2.##Fedeli, A. (2007), “Early Evidences of Variant Readings in Qurānic Manuscripts”, in: Die Dunklen Anfänge: Neue Forschungen zur Entstehung und Frühen Geschichte des Islam, K. H. Ohlig and G.-R. Puin, Berlin.##Fedeli, Alba (2010), “The Kufic Collection of the Prussian Consul Wetzstein: The 1100 Leaves of the Universitätsbibliothek in Tübingen and their Importance for Palaeography and Qur'ānic Criticism”, in: Writings and Writing from Another World and Another Era: Investigations in Islamic Text and Script in Honour of Dr Januarius Justus Witkam, R. M. Kerr and T. Milo (eds.), Cambridge: Archetype,##Gillespie, R. and R. E. M. Hedges (1983), “Sample Chemistry for the Oxford High Energy Mass Spectrometer”, Radiocarbon, vol. 25, no. 2.##Gillespie, R. and R. E. M. Hedges (1984), “Laboratory Contamination in Radiocarbon AMS”, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B, vol. 5, no. 2.##George, Alain (2009), “Calligraphy, Colour and Light in the Blue Qur'an”, Journal of Qur'anic Studies, vol. 11, no. 1.##George, Alain (2010), The Rise of Islamic Calligraphy, London: Saqi Books.##George, Alain (2015), “Coloured Dots and the Question of Regional Origins in Early Qur’ans (Part II)”, Journal of Qur’anic Studies, vol. 17, no. 2.##Godwin, H. (1962), “Half-Life of Radiocarbon”, Nature, vol. 195.##Gottschalk, H. L. (ed.) (1948), Catalogue of the Mingana Collection of Manuscripts: Now In the Possession of the Trustees of the Woodbrooke Settlement, The Selly Oak: Birmingham, and Preserved at the Selly Oak Colleges Library, vol. IV: Islamic Arabic Manuscripts, Birmingham: The Selly Oaks Colleges Library.##Goudarzi, Mohsen and Behnam Sadeghi (2012), “Ṣanʿāʾ 1 and the Origins of the Qurʾān”, Der Islam; Zeitschrift für Geschichte und Kultur des islamischen Orients, vol. 87, no. 1 – 2.##Grohmann, A. (1958), “The Problem of Dating Early Qur'ans”, Der Islam, vol. 33, no. 3.##Gruendler, B. (1993), The Development of the Arabic Scripts: From the Nabatean Era to the First Islamic Century according to Dated Texts, Georgia: Scholars Press.##Guilderson, T. P., P. J. Reimer, and T. A. Brown (2005), “The Boon and Bane of Radiocarbon Dating”, Science, vol. 307, no. 5708.##Hedges, R. E. M., I. A. Law, C. Bronk Ramsey, and R. A. Housley (1989), “The Oxford Accelerator Mass Spectrometry Facility: Technical Developments in Routine Dating”, Archaeometry, vol. 31, no.2.##Hedges, R. E. M. and G. van. Klinken (1992), “A Review of Current Approaches in the Pretreatment of Bone for Radiocarbon Dating by AMS, Radiocarbon, vol. 34, no. 3.##Jull, A. J. T., D. J. Donahu, M. Broshi, and E. Tov (1995), “Radiocarbon Dating of Scrolls and Linen Fragments from the Judean Desert”, Radiocarbon, vol. 37, no. 1.##Libby, W. F. (1946), “Atmospheric Helium Three and Radiocarbon from Cosmic Radiation”, Physical Review, vol. 69, no. 11, 12.##Marx, M. and T. J. Jocham Tobias (2015), “Zu den Datierungen von Koranhandschriften durch die 14C-Methode”, in: Frankfurter Zeitschrift für islamische – Theologische Studien, Berlin: Ebverlag.##Moritz, Bernhard (ed.) (1905), Arabic Palaeography: A Collection of Arabic Texts from the First Century of the Hidjra Till the Year 1000, Egypt: Khedivial Library.##Motzki, Harald (2001), “The Collection of the Qur’an: A Reconsideration of Western Views in Light of Recent Methodological Developments”, Der Islam, vol. 78.##Masahif San‘a' (1985), Kuwait: Dar Al-Athar Al-Islamiyyah.##Niklaus, T., G. Bonani, M. Simonius, M. Suter, and W. Wolfli (1992), “CalibETH: An Interactive Computer Program for the Calibration of Radiocarbon Dates”, Radiocarbon, vol. 34, no. 3.##Nöldeke, T., F. Schwally, G. Bergsträßer, and O. Pretzl (2013), “The History of the Quran”, Wolfgang H. Behn (ed. and trans.), Leiden, Boston: Brill.##Noseda, S. N. (2000), “Note Esterne in Margine Al 1° Volume dei ‘Materiali per Un'edizione Critica del Corano”, in: Rendiconti: Classe di Lettere e Scienze Morali e Storiche, vol. 134.##Noseda, S. N. (2003), “La Mia Vista a Sanaa e Il Corano pa linseto”, in: Rendiconti: Classe di Lettere e Scienze Morali e Storiche.##Noseda, S. N. (2004), “A Third Koranic Fragment on Papyrus: An Opportunity for a Revision”, Rendiconti Classe di Lettere e Scienze Morali e Storiche, vol. 137.##Puin, Elisabeth (2010), “Ein Früher Koranpalimpsest aus Ṣanʿāʾ (DAM 01-27.1)—Teil III, ein nicht- ʿuṯmānischer Koran”, in: Die Entstehung einer Weltreligion I: Von der koranischen Bewegung zum Frühislam; Inârah. Schriften zur frühen Islamgeschichte und zum Koran, vol. 5, M. Groß and K. H. Ohlig (eds.), Berlin: Hans Schiler.##Puin, Elisabeth (2008), “Ein Früher Koranpalimpsest aus Ṣan‘ā’ (DAM 01–27.1),” in Schlaglichter: Die Beiden Ersten Islamischen Jahrhunderte, Markus Groß et al. (eds.), Berlin: Hans Schiler.##Puin, Elisabeth (2009), “Ein Früher Koranpalimpsest aus Ṣan‘ā’ (DAM 01–27.1) – Teil II”, in: Vom Koran zum Islam, Markus Groß et al. (eds.), Berlin: Hans Schiler.##Rasmussen, K., J. Van der Plicht, F. Cryer, G. Doudna, F. Cross, and J. Strugnell (2001), “The Effects of Possible Contamination on the Radiocarbon Dating of the Dead Sea Scrolls I: Castor Oil”, Radiocarbon, vol. 43, no. 1.##Reimer, P., M. Baillie, E. Bard, A. Bayliss, J. Beck, P. Blackwell, and C. Weyhenmeyer (2004), “Intcal04 Terrestrial Radiocarbon Age Calibration, 0–26 Cal Kyr BP”, Radiocarbon, vol. 46, no. 3.##Reimer, P., M. Baillie, E. Bard, A. Bayliss, J. Beck, P. Blackwell, and C. Weyhenmeyer (2009), “IntCal09 and Marine09 Radiocarbon Age Calibration Curves, 0–50,000 Years cal BP”, Radiocarbon, vol. 51, no. 4.##Reimer, P., E. Bard, A. Bayliss, J. Beck, P. Blackwell, C. Ramsey, and J. Van der Plicht (2013), “Selection and Treatment of Data for Radiocarbon Calibration: An Update to the International Calibration (IntCal) Criteria”, Radiocarbon, vol. 55, no. 4.##Rezvan, Efim (1998), “The Qur'an and its World VI. Emergence of a Canon: The Struggle For Uniformity”, Manuscripta Orientalia, vol. 4, no. 2.##Rezvan, Efim (2000), “On the Dating of an ‘Uthmanic Qur'an’ from St. Petersburg”, Manuscripta Orientalia, vol. 6, no. 3.##Robin, C. J. (2015), “L’Arabie Dans le Coran. Réexamen de Quelques Termes À la Lumière des Inscriptions Préislamiques”, in: Les Origines du Coran, Le Coran Des Origines, F. Déroche, C. J. Robin, M. Zink (eds.), Paris: Académie des Inscriptions et Belles-Lettres##Schwally, Friedrich (1915), “Betrachtungen über die Koransammlung des Ab¯u Bekr”, in Festschrift Eduard Sachau zum siebzigsten Geburtstage, G. Weil (ed.), Berlin: G. Reimer.##Shoemaker, S. J. (2012), “Muhammad and the Qur'an”, in: Oxford Handbook of Late Antiquity, Scott Fitzgerald Johnson (ed.), New York: Oxford Press.##Wansbrough, John (2004), Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation, Andrew Rippin (ed.), New York: Prometheus Books.##Welch, A. T. (1998), “Kurʿān”, in: Encyclopaedia of Islam, P. J. Bearman et al. (eds.), vol. 7, Leiden: E. J. Brill.##