Quranic Studies and Islamic Culture انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی X2588-414 انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) 25 مقالۀ علمی ـ پژوهشی نسبت گرایش تفسیری وجودگرایانه با سایر گرایش‌های تفسیری زارع زردینی احمد استادیار گروه قران وحدیث دانشگاه میبد یزد حمیدیان حمید استادیار گروه قران وحدیث دانشگاه میبد یزد علوی فخرالسادات استاد یار گروه فلسفه و حکمت دانشگاه میبد یزد امینی مریم دانشجوی دکتری گروه قران وحدیث رشته علوم ومعارف نهج البلاغه دانشگاه میبد 22 05 2019 3 1 1 23 06 11 2018 04 02 2019 Copyright © 2019, انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی). 2019 https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3910.html

در دوره معاصر، مواجه با انبوهی از آثار تفسیری در مباحث وجودگرایانه از جمله انسان در متن زندگی، آزادی، انتخاب، مسئولیت، تفرد، اضطراب، معنای­زندگی و... دال بر شکل­گیری گفتمان وجودگرایی در تفسیر متون دینی است. در این مقاله پس از تحلیل­وبررسی، این رویکرد به مثابه یک گرایش جدید تفسیری معرفی شده­است. برای تبیین زوایای مختلف این گرایش، به مقایسه گرایش وجودگرایی با گرایش­های عرفانی، اجتماعی و تربیتی در تفسیر پرداخته­شده­است و نسبت هریک با گرایش وجودگرایی مورد بررسی قرار­گرفته­است. نتایج باهم­نگری این سه گرایش تفسیری با گرایش وجودگرایانه حاکی از آن­است که ضمن اشتراک این گرایش­ها در برخی ویژگی­ها، نسبت همسویی بینشان برقرار­است و هیچ­یک در مقابل این گرایش قرار ندارند. معرفت نفس، اهمیت تدبرگرایی در تفسیر، تأکید بر خودسازی، نحوه تعامل با عقل و عدم اعتماد مطلق بر آن و... از مشترکات گرایش­تفسیری عرفانی با گرایش وجودگرایی است. اهمیت­دادن به بعد عملی زندگی، داشتن رویکرد انتقادی، استفاده از نثر جذاب و قابل فهم برای عموم و همچنین تقلیدناپذیری از ویژگی­های مشترک گرایش اجتماعی با وجودگرایی است اما از جهت جایگاه عقل و اعتماد بر عقل در تفسیر با گرایش وجودگرایی همسو نبوده تا جایی که برخی به تفسیر اجتماعی، تفسیر عقلانی نام نهاده­اند. لزوم توجه به انسان­شناسی صحیح قرآنی، اهتمام به نیاز انسان عصر حاضر و مسئولیت­­های فردی و توجه به انسان به عنوان موجودی مختار از مسائل مشترک میان گرایش وجودگرایی و گرایش تربیتی است.

 روش تفسیری گرایش تفسیری تفسیر وجودگرایی تفسیر عرفانی تفسیر اجتماعی تفسیر تربیتی .قرآن کریم 2.آمدی، عبدالواحد بن محمد تمیمی(بی تا). تصنیف غررالحکم و دررالکلم، تحقیق مصطفی درایتی، چاپ اول، بی جا: مکتب الاعلام الاسلامی. 3.ابن عاشور، محمد الفاضل(1429). التفسیر و رجاله، تونس: دارالسلام. 4.اسعدی، علی و دیگران(پاییز94). «تحلیل انتقادی طبقه بندی تفاسیر و ارائه مدل مطلوب»، پژوهشهای قرآنی، سال بیستم، شماره3، پیاپی76، ، صص162-181. 5.حمیدیان، حمید؛ زارع زردینی، احمد؛ علوی، فخرالسادات؛ امینی، مریم، مقاله «گفتمان وجودگرایی در تفسیر آیات و شرح روایات»، پذیرش برای چاپ در نشریه علمی پژوهشی رهیافت­هایی در علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد. 6.اعرافی، علیرضا و دیگران(پاییز و زمستان87). «اقتراح؛ مفهوم شناسی و روش شناسی تفسیر تربیتی قرآن»، مجله قرآن و علم، شماره3، صص9-22. 7.افشارگر، احمد ذبیح(پاییز 1392). «آسیب شناسی تفسیر و تفاسیر تربیتی»، قرآن و علم، مقاله 4، دوره 1، شماره 3، صص51-66 . 8.بابایی، علی اکبر(1381). مکاتب تفسیری، قم: انتشارات سمت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 9.بانوی اصفهانی، نصرت امین(1361). مخزن العرفان، تهران: نهضت زنان مسلمان. 10.پاکتچی، احمد(1387) . تاریخ تفسیر قرآن کریم، تنظیم محمد جان پور، تهران: انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق (ع). 11.__________ ، خبرگزاری کتاب ایران،  http://www.ibna.ir/fa/doc/report 12.الجمال، حمد بن صادق(1414). اتجاهات الفکرالاسلامی المعاصر فی مصر فی النصف الاول من القرن الرابع عشر الهجری، الریاض: دارعالم الکتب. 13.حسینی همدانی، محمد حسین (1404). انوار درخشان، تهران: کتابفروشی لطفی. 14.خالدی، صلاح عبدالفتاح(1421). المنهج الحرکی فی ظلال القرآن، عمان: دارعمار. 15.خوانین زاده، محمدحسین، انصاری راد، محمد(بهار97)، «مبانی تفسیر تربیتی قرآن»، فصلنامه روان شناسی تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی، سال سیزدهم، شماره47. 16.ذهبی، محمدحسین(1976). التفسیر و المفسرون، بیروت: داراحیاء التراث العربی. 17.رشیدرضا، محمد(بی­تا). تفسیر القرآن الحکیم(الشهیر بتفسیر المنار)، بیروت: دارالمعرفه. 18.رضایی اصفهانی، محمدعلی(1382). درسنامه روش­ها و گرایش­های تفسیری، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی. 19.الرومی، فهد بن عبدالرحمن بن سلیمان(1407). منهاج المدرسۀ العقلیۀ الحدیثۀ فی التفسیر،  بیروت: مؤسسۀ الرسالۀ. 20.سعیدی روشن، محمدباقر(1391). تحلیل زبان قرآن و روش­شناسی فهم آن، چاپ پنجم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 21.سنگلجی، شریعت(1362). کلید فهم قرآن، چاپ دوم، تهران: چاپخانه مجلس. 22.شاذلی، سید بن­قطب(1412). فی ظلال القرآن، بیروت: درالشروق. 23.شاکر، محمدکاظم(1382). مبانی و روش­های تفسیری، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی. 24.شریف، محمدابراهیم(1402). اتجاهات التجدید فی تفسیر القران الکریم، قاهره، دارالتراث. 25.شمیسا، سیروس)1391). مکاتب ادبی، تهران: قطره. 26.صفایی حائری، علی(1383). نقدی بر فلسفه دین، خدا در فلسفه، هرمنوتیک کتاب و سنت، چاپ دوم، قم: لیله القدر. 27.طباطبایی، محمدحسین(1417). المیزان فی تفسیر القران، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم. 28.قاسم پور، محسن(1381). پژوهشی در جریان شناسی تفسیر عرفانی، تهران: موسسه فرهنگی هنری ثمین نوین. 29.قربان­زاده، محمد و رستمی، محمدحسن (بهار- تابستان 1391). «گستره گرایش­های تفسیری»، آموزه­های قرآنی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره15،ص161-165. 30.قشیری، ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن(بی تا). لطایف الاشارات، به اهتمام ابراهیم بسیونی، قاهره: دارالکتاب العربی لطباعه و النشر. 31.کاظمی، ابوالفضل(1392). جریان شناسی گرایش تربیتی در تفاسیر قرآن، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم. 32.کیوان قزوینی، عباسعلی(1384). تفسیر، به کوشش جعفر پژوم، تهران: سایه. 33.گلدزیهر، ایگناتس(1374). مذاهب التفسیرالاسلامی، ترجمه عبدالحلیم النجار، القاهره: مکتبۀ الخانجی مکتبۀ المثنی. 34.گلستانی، صادق(زمستان1394). «بررسی تحلیلی سر تفسیر اجتماعی قران کریم در قرن اخیر»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال هفتم، شماره اول. 35.محمدصالح، عبدالقادر(2003). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد: انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی. 36.مصلایی پور و همکاران(بهار و تابستان 92). «مبانی افتراق تفاسیر عرفانی در مقایسه با تفاسیر عرفانی متقدم»، مطالعات عرفانی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه کاشان، شماره هفدهم، ص134. 37.معرفت، محمدهادی(1391). تفسیر و مفسران، قم: مؤسسه فرهنگی التمهید. 38.مک کواری، جان(1377). فلسفة وجودی، ترجمة محمدسعید حنایی کاشانی، تهران: هرمس. 39.مکارم شیرازی، ناصر(1374). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتاب الاسلامیۀ. 40.ملکیان، مصطفی(1381). راهی به رهایی، تهران: نشر نگاه معاصر. 41_________(1377). تاریخ فلسفه غرب، بی جا: دفتر همکاری حوزه و دانشگاه. 42._________(1375)، اگزیستانسیالیسم، فلسفۀ عصیان و شورش، جمع آوری سیدمحمدرضا غیاثی کرمانی، قم: نهضت. 43.مؤدب، سیدرضا(1380). روش­های تفسیر قرآن، قم: اشراق. 44.میبدی، رشیدالدین(1371). کشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران: انتشارات امیرکبیر. 45.میرحسینی، یحیی(1389). «تحلیل و نقد رویکرد تفسیر عرفانی جدید امامیه»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق(ع). 46.نفیسی، شادی (بهار و تابستان1393). «تفسیر اجتماعی قرآن؛ چالش تعریف­ها و ویژگی­ها»، دو فصلنامه پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره چهارم، صص44-67. 47.نوالی، محمود(1374). فلسفه­های اگزیستانس و اگزیستانسیالیسم تطبیقی، چاپ اول، تبریز: دانشگاه تبریز. 48.ورنو، روژه و وال، ژال(1392). نگاهی به پدیدار شناسی و فلسفه های هست بودن، چاپ سوم، تهران: خوارزمی. 49.هاشمی، حسین، «بازتاب تفکر اصلاحی در تفاسیر جدید»، پژوهش های قرآنی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ج8، ص3.  _||_
Quranic Studies and Islamic Culture انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی X2588-414 انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) 25 مقالۀ علمی ـ پژوهشی بازتفسیر واژگان «فقر/ غنا» در قرآن کریم با تکیه بر زمینه‏های انسان‏شناختی ساخت مفهوم پاکتچی احمد دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه امام صادق (ع) شیرزاد محمد حسن دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران شیرزاد محمد حسین دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران 22 05 2019 3 1 25 48 02 01 2019 30 03 2019 Copyright © 2019, انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی). 2019 https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3911.html

واژگان «فقر» و «غنا» بارها در قرآن کریم در محور همنشینی کنار یکدیگر قرار گرفته و زوج معناییِ تکرارشونده‏ای را شکل داده‏اند. مرور بر آرای عالمان مسلمان نشان می‏دهد که آنان به ذکر معنای لغوی این واژگان بسنده کرده، اطلاع چندانی از زمینه‏های شکل‏گیری این مفاهیم در اختیار نداشته‏اند. این پژوهش می‏کوشد با بهره‏گیری از داده‏های زبان‏شناسی تاریخی و الگوهای عمومی در دانش انسان‏شناسی، زمینه‏های فرهنگی ساخت این مفاهیم را بیشتر بکاود تا درک عمیق‏تری از آیات قرآنی که دربردارنده این زوج واژگانی هستند، فراهم آید. پژوهش حاضر نشان می‏دهد تفاوت در سبک زندگی حضری و بدوی در شبه‏جزیره می‏توانست موجب درک متفاوت از جهانِ پیرامون شده، معناسازی‏های گوناگون و گاه متضاد از یک پدیده را به همراه آورد. این مطالعه آشکار می‏سازد که زوج واژگانی «فقر/ غنا» برساخته از طرز فکر مردمان حاضره - نه بادیه - نسبت به تنگدستی و ثروت‏اندوزی در بافت فرهنگی- اقتصادی شبه‏جزیره بوده است.  

 معناشناسی فرهنگی انسان‏شناسی فرهنگی معناسازی سبک زندگی حاضرةالعرب بادیةالعرب علاوه بر قرآن کریم؛ آلوسی، محمود شکری (1314ق)، بلوغ الأرب فی معرفة أحوال العرب، به کوشش محمد بهجة الأثری، قاهره: دار الکتاب المصری. ابن ابی حاتم رازی، عبدالرحمان بن محمد (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، به کوشش اسعد محمد الطیب، عربستان سعودی: مکتبة نزار مصطفی الباز. ابن عطیة، عبدالحق بن غالب (1422ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، به کوشش عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت: دار الکتب العلمیّة. ابن فارس، احمد (1399ق)، معجم مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دار الفکر. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1408ق)، البدایة و النهایة، به کوشش علی شیری، بیروت: دار إحیاء التراث العربی. ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر. ابن هشام، عبدالملک (1411ق)، السیرة النبویة، به کوشش طه عبدالرؤوف سعد، بیروت: دار الجیل. ابوالبقاء عکبری، عبدالله بن حسین (بی‏تا)، التبیان فی إعراب القرآن، عمان: بیت الأفکار الدولیّة. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1408ق)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، به کوشش محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (1407ق)، الأغانی، به کوشش یوسف علی طویل، بیروت: دار الفکر. ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف (1420ق)، البحر المحیط فی التفسیر، به کوشش صدقی محمد جمیل، بیروت: دار الفکر. ابوعبیدة معمر بن مثنی (1381ق)، مجاز القرآن، به کوشش محمد فؤاد سزگین، قاهره: مکتبة الخانجی. ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله (1400ق)، الفروق فی اللغة، بیروت: دار الآفاق الجدیدة. ازرقی، محمد بن عبدالله (1403ق)، أخبار مکة و ما جاء فیها من الآثار، به کوشش رشدی الصالح ملحس، بیروت: دار الأندلس. ازهری، محمد بن احمد (2001م)، تهذیب اللغة، به کوشش محمد عوض مرعب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی. برّو، توفیق (1996م)، تاریخ العرب القدیم، دمشق/ بیروت: دار الفکر/ دار الفکر المعاصر. بلاذری، احمد بن یحیی (1417ق)، أنساب الأشراف، به کوشش سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر. پاکتچی، احمد (1388ش)، «ثقیف»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، جلد هفدهم، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. پاکتچی، احمد (1391ش)، روش تحقیق با تکیه بر حوزه علوم قرآن و حدیث، تهران: دانشگاه امام صادق (ع). ثعلبی، احمد بن ابراهیم (1422ق)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی. جعفری، شیوا (1388ش)، «جاده بخور»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، جلد هفدهم، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جوهری، اسماعیل بن حماد (1407ق)، تاج اللغة و صحاح العربیة، به کوشش احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دار العلم للملایین. خلیل بن احمد (1410ق)، کتاب العین، قم: انتشارات هجرت. دلو، برهان الدین (1989م)، جزیرة العرب قبل الإسلام، بیروت: دار الفارابی. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش صفوان عدنان داودی، دمشق/ بیروت: الدار الشامیة/ دار العلم. ریویر، کلود (1390ش)، درآمدی بر انسان‏شناسی، ترجمه ناصر فکوهی، تهران: نشر نی. زمخشری، محمود بن عمر (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی. سورآبادی، عتیق بن محمد (1380ش)، تفسیر سورآبادی، به کوشش علی اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: فرهنگ نشر نو. سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر (1404ق)، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی. صاحب بن عباد (1414ق)، المحیط فی اللغة، به کوشش محمد حسن آل یاسین، بیروت: عالم الکتاب. طبرسی، فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البیان، تهران: انتشارات ناصرخسرو. طبری، محمد بن جریر (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة. طریحی، فخرالدین (1375ش)، مجمع البحرین، به کوشش سید احمد حسینی، تهران: کتابفروشی مرتضوی. طوسی، محمد بن حسن (بی‏تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، به کوشش احمد قصیر عاملی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی. علی، جواد (1993م)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، بیروت/ بغداد: دار العلم للملایین/ مکتبة النهضة. العلی، صالح احمد (2000م)، تاریخ العرب القدیم و البعثة النبویة، بیروت: شرکة المطبوعات. فاکهی، محمد بن اسحاق (1414ق)، أخبار مکّة، به کوشش عبدالملک عبدالله دهیش، بیروت: دار خضر. فراء، یحیی بن زیاد (بی‏تا)، معانی القرآن، به کوشش احمد یوسف نجاتی و همکاران، مصر: دار المصریّة. فرّوخ، عمر (1984م)، تاریخ الجاهلیّة، بیروت: دار العلم للملایین. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1426ق)، القاموس المحیط، به کوشش محمد نعیم العرقسوسی، دمشق: مؤسّسة الرسالة. فیومی، احمد بن محمد (بی‏تا)، المصباح المنیر، بیروت: المکتبة العلمیّة. مشکور، محمد جواد (1357ش)، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‏های سامی و ایرانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. مصطفوی، حسن (1368ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. مقاتل بن سلیمان (1423ق)، التفسیر، به کوشش عبدالله محمود شحاتة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی. ولفنزون، اسرائیل (بی‏تا)، تاریخ اللغات السامیة، بیروت: دار القلم. یاقوت حموی، شهاب الدین (1995م)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر. یعقوب الثالث، اغناطیوس (1969م)، البراهین الحسیة علی تقارض السریانیة و العربیة، دمشق: نشر مؤلف. Beeston, A. F. L. et al. (1982), Sabaic Dictionary, Beyrouth: Librairie du Liban. Black, J. et al. (2000), A Concise Dictionary of Akkadian, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. Brun, S. (1895), Dictionarium Syriaco – Latinum, Beryti Phoeniciorum: Typographia PP. Soc. Jesu. Bukharin, Mikhail (2010), "Mecca on the Caravan Routes in Pre-Islamic Antiquity", The Qur'an in Context, Vol. 6, Leiden: Brill. Campbell, Lyle (1999), Historical Linguistics, Cambridge/Massachusetts: The MIT Press. Clauson, Gerard (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford: Clarendon Press. Costaz, Louis (2002), Syriac-English Dictionary, Beirut: Dar El-Machreq. Dalman, Gustaf (1901), Aramäisch-Neuhebräisches Wörterbuch zu Targum, Talmud und Midrasch, Frankfurt: Kauffmann. Donald, James (1872), Chambers's Etymological Dictionary of the English Language, Edinburgh: W. & R. Chambers. Drower, E. S. & Macuch, R. (1963), A Mandaic Dictionary, Oxford: Clarendon Press. Ferraro, Gary (1995), Cultural Anthropology: An Applied Perspective, 2nd edition, New York: West Publishing Company. Gelb, Ignace, et al. (1998), The Assyrian Dictionary, Chicago: Oriental Institute of Chicago University. Gesenius, William (1939), A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, ed. F. Brown, Oxford: Oxford University Press. Glare, P. G. W. (1968), Oxford Latin Dictionary, Oxford: Clarendon Press. Gray, Louis (1971), Introduction to Semitic Comparative Linguistics, Amsterdam: Philo Press. Jastrow, Marcus (1903), A Dictionary of the Targumim, London/New York: G. P. Putnam's Sons. Jeffery, Arthur (1938), The Foreign Vocabulary of The Quran, Baroda: Oriental Institute. Juynboll, T. W. (1919), "Pilgrimage (Arabian and Muhammadan)", Encyclopedia of Religion and Ethics, vol. 10, ed. James Hastings, Edinburgh: T. & T. Clark. Klein, E. (1987), A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language, Jerusalem: The University of Haifa. Kottak, Conrad Phillip (2002), Cultural Anthropology, Boston: ‎McGraw-Hill. Liddell, H. G. & Scott, R. (1996), A Greek-English Lexicon, Oxford: Clarendon Press. Montgomery Watt, William (1988), Muhammad's Mecca, Edinburgh: Edinburgh University Press. Moscati, Sabatino (1980), An Introduction to the Comparative Grammar of the Semitic Languages, Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Muss-Arnolt, W. (1905), A Concise Dictionary of the Assyrian Language, Berlin: Reuther & Reichard. Nakano, Aki'o (1986), Comparative Vocabulary of Southern Arabic, Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa. Oleary, De Lacy (1923), Comparative Grammar of the Semitic Languages, London: Kegan Paul. Olmo Lete, G. del & Sanmartin, J. (2003), A Dictionary of the Ugaritic Language in the Alphabetic Tradition, translated by Wilfred Watson, Leiden: Brill. Orel, Vladimir & Stolbova, Olga (1995), Hamito-Semitic Etymological Dictionary, Leiden: Brill. Palmer, F. R. (1976), Semantics: A New Outline, Cambridge: Cambridge University Press. Skeat, W. (1888), An Etymological Dictionary of the English Language, London: Oxford University Press. Tylor, Edward B. (1871), Primitive Culture, London: John Murray. Vidal, F. S. (1986), "AL-ḤIDJR", The Encyclopedia of Islam, 2nd ed., Vol. 3, Leiden: Brill. Zammit, Martin (2002), A Comparative Lexical Study of Qur'anic Arabic, Leiden: Brill.  _||_
Quranic Studies and Islamic Culture انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی X2588-414 انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) 25 مقالۀ علمی ـ پژوهشی بررسی تحلیلی تحول تاریخی پژوهش‌های غربیان درباره تفسیر شیعه 1900 - 2016 تجار شیوا دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه ه تهران پویازاده اعظم دانشیار علوم قرآن وحدیث دانشگاه تهران 22 05 2019 3 1 49 72 26 11 2018 21 02 2020 Copyright © 2019, انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی). 2019 https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3912.html

نوشتار حاضر برآن است تا به بررسی وتحلیل وضعیت پژوهشهای غرب در حوزه تفسیر شیعه از قرآن در چهار دوره زمانی نیمه اول قرن بیستم ، نیمه دوم قرن بیستم ، دهه اول قرن بیست و یکم و دهه دوم آن تا دوره حاضر بپردازد. برای این منظوراز برخی کتاب­ها و منابع فهرست برای بدست آوردن آماری از این پژوهش­ها استفاده شده است. همچنین بامطالعه برخی از آثار قرآن پژوهان غربی در این حوزه در دوره های مختلف می­توان تحلیلی از تحول دیدگاه آنان داشت. نتایج کلی این بررسی ها حاکی از رشد پیوسته گرایش به موضوع تفسیر شیعه در غرب است که در نیمه دوم قرن بیستم با جهش جدی همراه بوده است و انقلاب اسلامی ایران را می­توان یکی از دلایل آن برشمرد. همچنین از آغاز قرن بیست و یکم به تدریجبر تنوع موضوعات پژوهشها افزوده شده و در دهه دوم آن شاهدبیشترین شتاب و تنوع و گستردگی هستیم.

 قرآن تفسیر شیعه غرب خاورشناس مطالعات قرآنی ایوب، محمود،( 1394) ،«قرآن ناطق و قرآن صامت: پژوهشی در اصول و تحولات شیعه امامی»، ترجمه : محمدی ظفر،محمدحسن، رویکردهایی به تاریخ تفسیر قرآن، اندروریپین(ویراستار)، به کوشش:عباسی، مهرداد، تهران : حکمت. براشر، مئیر، (1395 ) ، «تفسیر منسوب به امام حسن عسگری(ع)»، الله دادی ، محمد، در: طباطبایی، محمد علی(ویراستار)، تفسیر امامیه در پژوهشهای غربی،1395،قم: دارالحدیث. بلاشر، رژیس، (1378) ، در آستانه قرآن، رامیار، محمود،تهران :دفتر نشر فرهنگ اسلامی. خولی،امین، (1390)، «تعلیق بر مدخل تفسیر از دایرة المعارف اسلام ویرایش اول» ، ترجمه :مرادپور،سمانه، ماه دین،سال 14، شماره162. رامیار، محمود، (1390)،تاریخ قرآن، تهران: امیرکبیر. ریپین، اندرو، (1386)، «قرآن پژوهی در غرب»، ترجمه :آقایی، علی، خردنامه همشهری، شماره 21. کریمی نیا ، مرتضی،(1391)، کتابشناسی مطالعات قرآنی به زبانهای اروپایی،قم:موسسه فرهنگی ترجمان وحی. گلدزیهر، ایگناس،(1383)، گرایشهای تفسیری در میان مسلمانان، ترجمه:طباطبایی،ناصر، تهران: ققنوس. گلیو، رابرت، (1395)،الف، «سنت تفسیری شیعه و تفسیر ایه 24 سوره نساء»، ترجمه: امین، محمدرضا، در: طباطبایی، محمد علی (ویراستار)، تفسیر امامیه در پژوهشهای غربی، قم : دارالحدیث. گلیو، رابرت، (1395)، ب، «هرمنوتیک متقدم شیعی:برخی فنون تفسیری منسوب به امامان شیعه ، ترجمه: ولایتی کبابیان، مریم، در : طباطبایی، محمد علی (ویراستار)، تفسیر امامیه در پژوهشهای غربی، قم : دارالحدیث. Barasher,MeirM.,(1999),”Exegesis in Shi’ism”, Encyclopedia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/exegesis-ii, This article is available in print. Vol. IX, Fasc. 2. Carra de Vaux, B., (2012),“Tafsir”, Encyclopedia of Islam: First Edition ,BrillOnline. Darwish, Linda, (2014),“Defining the boundries of sacred space:unbeleivers,purity and the Masjid Al-Haram in Shi’I exegesis of Quran 9:28”, Journal of Shi’a Islamic studies, Volume 7,No. 3. Gilliot,Claude,(2002),”Exegesis of the Quran:Classical and Medieval”,Encyclopedia of Quran,Ed:(McAuliffe,Jane),Vol2,pp 99-124, Leiden:Brill. Hamza,Feras, Rizvi, Sajjad, Mayer, Farhana,(2008), An Anthology of Quranic commentaries,Volume 1: On the Nature of the Divine,London:oxford University Press. Keeler, Annabel, (1999),“Exegesis III: In Persian.”, Encyclopedia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/exegesis-iii ,Edited by EhsanYarshater,This article is available in print. Vol. IX, Fasc. 2. Kohlberg,Etan, (1987), ”western Studies of Shi’a Islam”, in: Kramer,Martin(ed.), Shi’ism:Resitance and Revolution, Boulder:Westview Press. Lawson,Tod, (2003),”Hermenutics of premodern Islamic and Shi’ite exegesis”,EncyclopaediIranica,http://www.iranicaonline.org/articles/hermeneutics,available in print Vol. XII,Fasc. 3. McAuliffe,JaneDammen, (1991), Qur’anic Christians: an Analysis of Classical and Modern Exegesis, Cambridge University Press. Osman,Rawand, (2015), Female personalities in the Quran and Sunnah:Examining the major Sources of ImamiShi’I Islam, New York: Routledge. Rippin,Andrew, (2000),”Tafsir”,in:Encyclopedia of Islam,SecondEdition,Vol 10,pp 83-88, Leiden: Brill. Rippin, Andrew,(2014), “What defines a Shi’iTafsir?”, in: Daftari,Farhad,Miskini, Gordafarid(Ed.), The study of Shi’IIslam:History,Theology and law, London:L.B Tauris Publishers. Takim,Liyakat, (2016), “The study of Shi’I Islam in western Academia”, Shi’a Islamic studies,Vol. 9,No. 1. Thaver,Tehseen, (2012),” TwelverShi’Itafsir”,Oxford Bibliographieshttp://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0144.xml Wielandt,Rotraud , (2002),”Exegesis of the Quran:Early modern and Contemporary”, in:Encyclopedia of Quran,Ed:(McAuliffe,Jane), Vol2,pp 124-142,leiden:Brill,. صفحه اینترنتیایندکس اسلامیکوس Index Islamicus Online, available in : http://bibliographies.brillonline.com/browse/index-islamicus  _||_
Quranic Studies and Islamic Culture انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی X2588-414 انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) 25 مقالۀ علمی ـ پژوهشی تحلیل مشخصه‌های فهرستی سعدالسعود و کارکردهای آن در نسخه‌پژوهی نیل ساز نصرت استادیار علوم قران وحدیث دانشگاه تربیت مدرس فهیم فرزانه کارشناسی ارشد علوم قران وحدیث دانشگاه تربیت مدرس 22 05 2019 3 1 73 95 30 07 2018 29 10 2018 Copyright © 2019, انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی). 2019 https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3913.html

 فهرست­نویسی تاریخچه­ای کهن دارد که کارکردها و شیوه­های آن متناسب با اغراض گوناگون طی قرون متمادی تغییر کرده است. سعدالسعود، که فهرستی از کتابخانه­ی شخصی سید بن طاووس است ویژگی­های منحصر به­فرد و متفاوتی با سایر فهارس متعارف و موجود اسلامی دارد. تقارن نگارش این کتاب با دوران حمله­ی مغول که بسیاری از منابع ارزشمند فرهنگ اسلامی نابود شدند، بر اهمیت آن می­افزاید. شیوه­ی تحلیلی- انتقادی آن که با نقل گزیده­هایی از هر کتاب همراه شده است، موضع سید در برابر آرای سایر مفسران و برخی از آراء و روشهای تفسیری سید بن طاووس را روشن می­سازد. ذکر دقیق مشخصات هر نسخه، محل دقیق مطالب برگزیده و اشاره به ناکامل بودن برخی نسخه­ها در آن زمان نقش ارزنده­ای در نسخه­پژوهی از زمان سید تا به امروز برای کاربران داشته است. این تحقیق که با روش تحلیل محتوا و مقایسه­ی مشخصه­های فهرستی سعدالسعود با دیگر شیوه­های فهرست­نگاری از جمله فهرست ابن ندیم، نجاشی و شیخ طوسی صورت گرفته علاوه بر بازشناسی اقدامات سید در حفظ منابع اسلامی، به کارکردهای سعدالسعود در نسخه­پژوهی و بازسازی آثار مکتوب کهن می­پردازد.

 سیدبن طاووس سعدالسعود فهرست‌نویسی میراث مکتوب نسخه‌پژوهی ابن طاووس، على بن موسى، 1386، سعد السعود للنفوس منضود، 1جلد، مؤسسه احسن الحدیث، قم. ابن طاووس، علی بن موسی، ۱۳۷۱ش، کشف المحجه لثمرة المهجة، تحقیق شیخ محمد حسون، قم، مؤسسه بوستان کتاب. ابن فوطی، عبدالرزاق بن احمد،1376، حوادث الجامعه، دارالغرب الاسلامی. ابوعلی، جبایی، ۲۰۰۷م، تفسیر جبایی، تحقیق خضرمحمد نبها، بیروت، دارالکتب العلمیه. ادوین آریدوویچ گرانتوسکى و دیگران، 1359، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز ، ترجمه کیخسرو کشاورزی ، تهران، پویش. آغا بزرگ طهرانی، محمد محسن،1403ق،  الذریعه الی تصانیف الشیعه، دارالاضواء. جعفریان، رسول، 1392، وبلاگ شخصی،www.khabaronline.ir/detail/301937/weblog/jafarian] . جوینی، عطاالملک، ۱۳۶۷، تاریخ جهان گشای، ج۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران. شمشیری رحیمه، «بررسی روش عمومی شیخ طوسی در کتاب الفهرست»، ۱۳۸۷، مطالعات اسلامی علوم قرآن و حدیث،سال چهلم، شماره۳/۸۱ پیاپی، پاییز و زمستان،135-163. شمشیری رحیمه ، «روش و عملکرد عمومی نجاشی در فهرست»، 1385، علوم حدیث، سال یازدهم، شماره سوم،103-127. شمشیری رحیمه، « بررسی و ارزیابی روش شیخ طوسی در نقد رجال و آثار»،1387، مطالعات اسلامی، تابستان1387،شماره80،109-142. طوسی، ابی جعفرمحمدبن حسن،1417، الفهرست، تحقیق الشیخ جواد القیومی، بی نا. عظیمی، حبیب الله، «نسخ خطی و فهرست نویسی آن در ایران»، 1389، تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاهی، سال چهل و چهارم،شماره52، 71-92. فتاحی، رحمت الله، « فهرست­نویسی»، دایرة المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/فهرستنویسی.aspx. فهیم، فرزانه،۱۳۹۵ ، «بازشناسی کتاب سعدالسعود و تحلیل دیدگاه­های تفسیری سید بن طاووس در آن»، نیل­ساز، دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس. کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او،1371،  کتابخانه عمومی آیت الله نجفی مرعشی، قم. محمد بن اسحاق، الندیم،‌ ۱۳۵۰، الفهرست، به اهتمام مرحوم رضا تجدد، امیر کبیر، تهران. نیل­ساز، نصرت، «تبیین و ارزیابی نظریه سزگین درباره شناسایی و بازسازی منابعِ جوامع روایی»، 1393، پژوهش های قرآن و حدیث سال چهل و هفتم پاییز و زمستان  شماره2،321-346. نیل­ساز، نصرت،  خاورشناسان وابن عباس،1393، علمی فرهنگی، تهران. واعظ زاده خراسانی، محمد، تحقیق درباره­ی کتاب کافی،1340 ، آستان قدس رضوی._||_
Quranic Studies and Islamic Culture انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی X2588-414 انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) 25 مقالۀ علمی ـ پژوهشی گرایش‌های تفسیری شیعه در عصر امام باقر(ع): پیجویی دو گفتمان «ظاهر/باطن» و «تنزیل/تأویل» گرامی سید محمد هادی استادیار پژوهشکده مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی 22 05 2019 3 1 97 128 30 01 2019 27 04 2019 Copyright © 2019, انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی). 2019 https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3914.html

پژوهش‌های مربوط به اندیشه‌های تفسیری و تاریخ تفسیر یکی از حوزه‌های شناخته شده در مطالعات قرآنی و تفسیری است و کارهای زیادی در این خصوص انجام شده است. با این حال تاکنون پژوهش مستقلی درباره جریان‌ها و گرایش‌های تفسیری در دوره تشیع نخستین براساس یک رویکرد عمیق تاریخی صورت نگرفته است. این بررسی هنگامی مهم‌تر می‌شود که ـ براساس یک قرائت رایج ـ تصوّر کنیم رویکرد تفسیری در نخستین مکتوبات تفسیری شیعه «باطنی/روایی» بوده است که یکسوی آن پدیده غلوّ قرار داشته است. این پژوهش بر آن است تا با استفاده از گزارش‌های تفسیری برجای مانده از عصر حضرت باقر (ع) گفتمان‌های اصلی تفسیری در دوره ایشان را بر پایه انگاره «تفسیر باطن»، پیجویی کند. این پژوهش در نهایت با کاربست رویکرد تاریخ‌ انگاره و اندیشه‌ در حوزه تفسیر، نشان خواهد داد که در اوایل سده دوم هجری ردّ پای دو گفتمان اصلی تفسیری در میان امامیه قابل پیجویی است. گروندگان به گفتمان اول ـ که در اینجا از آن به عنوان گفتمان «ظاهر/باطن» یاد می‌شود ـ عمدتا شخصیت‌های وابسته به طیف مفضّل بن عمر جعفی بودند. گروندگان به گفتمان دوم ـ که در اینجا از آن به عنوان گفتمان «تأویل/تنزیل» یاد می‌شود ـ طیف اکثریت امامیه در آن دوره بودند که خوانش گسترده‌تری از مفهوم باطن بر پایه دوگان تنزیل/تأویل را دنبال می‌کردند.

 تفسیر باطن طیف مفضّل تأویل/تنزیل عصر امام باقر (ع) ظاهر باطن قرآن قرآن کریم. نهج البلاغة (1967م)، به کوشش صبحی صالح، بیروت. ابن‌ابی‌جمهور(بی‌تا)،  محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی، به کوشش مجتبی عراقی، قم: دار سیدالشهدا. شاکر، محمدکاظم(1376ش)، روش‌های تأویل قرآن، قم: دفتر تبلیغات اسلامی. شمخی، مینا(1393ش)، «جریان شناسی باطن گرایی در تفاسیر اسلامی»، فصلنامه کتاب قیم، شماره 10. صفار، محمد بن حسن(1404ق)، بصائر الدرجات، قم: مکتبة آیة الله المرعشی. صنعانی، عبدالرزاق بن همام(بی‌تا)، المصنف، به کوشش حبیب الرحمن اعظمی، بیروت: مجلس العلمی. ابن‌الغضائری(1364ق)، الرجال، قم: مؤسسه اسماعیلیان. ابن‌بابویه، محمدبن علی(1404ق)، عیون اخبار الرضا، به کوشش شیخ حسین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. ابن‌بابویه، محمدبن علی (1395ق)، کمال الدین، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیه،. ابن‌بابویه، محمدبن علی(1361ش)، معانی الأخبار، قم: انتشارات جامعه مدرسین. ابن حزم، ابومحمدعلی(بی‌تا)، الأحکام، به کوشش احمد شاکر، قاهره: مطبعة الهاصمة. ابن سلّام(1384ق)، غریب الحدیث، به کوشش محمدعبدالمعیدخان، بیروت: دارالکتاب العربی. ابن مبارک، عبدالله(بی‌تا)، کتاب الزهد و الرقائق، به کوشش حبیب الرحمن اعظمی، بیروت: دارالکتب العلمیة. استرآبادی، علی(1409ق)، تأویل الآیات الظاهرة، به کوشش حسین استادولی، قم: موسسه نشر اسلامی. برقی، احمد بن محمد بن خالد(1371ق)، المحاسن، تهران: دار الکتب الإسلامیة،. بیهقی، احمد بن حسین(بی‌تا)، السنن الکبری، بیروت: دار الفکر. پاکتچی، احمد(1389ش)، روش تحقیق با تکیه بر حوزة علوم قرآن و حدیث، به کوشش مصطفی فروتن و سیدعلی بنی‌هاشمی، تهران: انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق(ع). پروینی، خلیل و دسب، سیدعلی(بی‌تا)، «رویکرد عرفانی به داستان حضرت یوسف (ع) در تفاسیر عرفانی»، دوفصلنامه علمی پژوهشی ادبیات عرفانی، دانشگاه الزهرا. پورکرمان، مصطفی و دهقان منگابادی، بمانعلی(1391ش)، «تأثیر غالیان بر روایات تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی»، حدیث پژوهشی، سال چهارم، شماره 8، پاییز و زمستان. ثعالبی(1418ق)، تفسیر جواهر الحسان، به کوشش عبدالفتاح أبو سنة، بیروت: دار احیاء التراث العربی. الحضرمی، جعفر بن محمد(1363ش)، اصل (ضمن الأصول الستة عشر)، قم: دار الشبستری للمطبوعات. خویی، سیدابوالقاسم(1410ق)، معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر آثار شیعه. دهقان منگابادی، بمانعلی(1387ش)، «تأثیر اندیشه های غالیان بر برخی از مفسران اثرگرای شیعی»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، شماره 5، زمستان. دیاری بیدگلی، محمدتقی(1388ش)، «ردپای غالیان در روایات تفسیری»، پژوهش دینی، ش 19، پاییز و زمستان. رستمی هرانی، علیرضا و مؤدب، سیدرضا(1391ش)، «غالیان و تأثیر برخی اقدامات آنان بر فرهنگ قرآنی شیعه»، شیعه‌شناسی، ش 38، تابستان. رستمی هرانی، علیرضا(1393ش)، تاثیر جریان‌های سیاسی (خلفا، زندیقان و غالیان) بر تفسیر و مفسران، قم: جامعة الزهرا. رضایی اصفهانی، محمد علی(1388ش)، «قرآن و زبان رمزی و تأویلی»، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، ش 5، زمستان. زارع شیبانی، کوروش(1385ش)، بررسی روایات تفسیری غلات، رساله ارشد، دانشگاه قم. زرکشی، بدرالدین(1376ق)، البرهان فی علوم القرآن،  به کوشش محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: دار احیاء الکتب العربیة. سیدرضی(بی‌تا)، المجازات النبویه، به کوشش طه محمد الزیتی، قم: مکتبة بصیرتی. سیوطی، جلال الدین(1416ق)، الاتقان، به کوشش سعید المندوب، بیروت: دارالفکر. شاطبی، ابراهیم بن موسی(بی‌تا)، الموافقات، به کوشش ابوعبیدة مشهور بن حسن آل سلمان، نشر دار ابن عفان. طوسی، محمد بن حسن(1409ق)، التبیان، به کوشش حمد حبیب قصیر العاملی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی. طوسی، محمد بن حسن(1381ق)، الرجال، نجف: انتشارات الحیدریة. عیاشى، محمد بن مسعود(1380ق)، کتاب التفسیر، تهران: چاپخانه علمیه. کوفى، فرات بن ابراهیم(1410ق)، التفسیر،‏ به کوشش محمد کاظم، تهران: مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی‏. ‏قاسم پور، محسن(1390ش)، «بررسی تحلیلی تعابیر ناظر بر غلوّ و تفویض راویان در منابع رجالی شیعه»، حدیث پژوهی، ش. قمی، علی‌بن‌ابراهیم(1404ق)، التفسیر، به کوشش سیدطیب موسوی جزائری، قم: مؤسسه دارالکتاب. کشى، محمد بن عمر(1348ش)، رجال الکشی‏، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد. کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق)، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه. گرامی، سیدمحمدهادی(1398ش)، «انگاره علم غیب در فرهنگ و اندیشه متقدم شیعه»، در: قرآن پژوهی و تاریخ انگاره‌ها، به کوشش فرهنگ مهروش، معاونت فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی و انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی. گرامی، سیدمحمدهادی(1391ش)، «بازشناسی جریان هشام‌بن حکم در تاریخ متقدم امامیه»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، ش12(الف). گرامی، سیدمحمدهادی(1391ش)، «تطور گفتمان تفویض در سده دوم هجری و طیف مفضّل بن عمر»،" نیم‌سالنامه تاریخ و تمدن اسلامی، ش15، بهار و تابستان (ب). گرامی، سیدمحمدهادی(1390ش)، «درآمدی بر شناسایی جریان‌های امامیه در عراق و ایران در سده دوم و سوم هجری»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، 44(1). گرامی، سیدمحمدهادی(1396ش)، مقدمه‌ای بر تاریخ‌نگاری انگاره‌ای و اندیشه‌ای، با همکاری علیرضا دهقانی و مقدمه دکتر احمد پاکتچی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)(الف) گرامی، سیدمحمدهادی(1396ش)، نخستین اندیشه‌های حدیثی شیعه، با مقدمه دکتر احمد پاکتچی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع)(ب). گرامی، سیدمحمدهادی(1391ش)، نخستین مناسبات فکری تشیّع: بازخوانی مفهوم غلوّ در اندیشه جریان‌های متقدّم امامی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع) (ج). مجلسی، محمدباقر(1403ق)، بحار الأنوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی. مدرسی طباطبایی، حسین(1386ش)، مکتب در فرایند تکامل، ترجمة هاشم ایزدپناه، تهران: انتشارات کویر. مدرسی طباطبایی، حسین(1383ش)، م‍ی‍راث‌ م‍ک‍ت‍وب‌ ش‍ی‍ع‍ه‌ از س‍ه‌ ق‍رن‌ ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن‌ ه‍ج‍ری، ت‍رج‍م‍ه‌ ع‍ل‍ی‌ ق‍رائ‍ی و رس‍ول‌ ج‍ع‍ف‍ری‍ان، قم. میرصادقی، سیدمحمدحسین و فقهی زاده، عبدالهادی و صراف، حمیدرضا(1391ش)، «درآمدی بر نقش غالیان در تفسیر و علوم قرآنی در حوزه عدم تحریف و تأویل آیان قرآن»، دوفصلنامه مطالعات قرآن و حدیث، پیاپی 11، پاییز و زمستان. نجارزادگان، فتح الله(26/11/97)، «جایگاه تفسیر باطنی علی‌ابن ابراهیم در منابع شیعی»، مصاحبه با خبرگزاری ایکنا، دسترسی از طریق وبسایت این خبرگزاری. نجاشى، احمدبن على(1407ق)، رجال‌ النجاشی‏، قم: انتشارات جامعه مدرسین. نعیم بن حماد(2004م)، الزهد، به کوشش حبیب الرحمن اعظمی، بیروت: دارالکتب العلمیة. نکونام، جعفر(1382ش)، «روش تفسیر باطن قرآن کریم»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال اول، ش2. ولایتی، مریم(1395ش)، مدرسه تفسیری شیعه در کوفه: ادوار، گفتمان ها و نگره ها، رساله دکتری، با راهنمایی علی راد، دانشگاه قرآن و حدیث. Hollenberg, David (2016), Beyond the Qurʾān: Early Ismāʿῑlῑ Taʾwῑl and the Secrets of the Prophets. Univ of South Carolina Press.  _||_
Quranic Studies and Islamic Culture انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی X2588-414 انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) 25 مقالۀ علمی ـ پژوهشی گونه های سکوت گفتمانی در قصه مریم (س) محصص مرضیه عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی دانشکده الهیات و ادیان اکبری زاده فاطمه دکترای زبان و ادبیات عرب استادیار و عضو هیات علمی دانشگاه الزهرا(س)، دانشکده ادبیات و زبانها 22 05 2019 3 1 129 147 28 01 2019 23 04 2019 Copyright © 2019, انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی (با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی). 2019 https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_3915.html

قرآن کریم مجموعه‌ای از لایه‌های معنایی متعدد است. این ویژگی، زمینه را برای به‌کارگیری مکاتب گوناگون زبانی در مطالعات قرآنی فراهم می‌سازد. بهره‌گیری از ابزارها و دانش‌های جدید معرفتی و زبانی نوعی تدبر روشمند در آیات و مصادیق آن است. سکوت، عنصری معنادار در کلام است و همچون بخشی از زبان، نقش مهمی در انتقال پیام و تاثیر­گذاری بر مخاطب دارد؛ به توسعه دلالت­های متنی می­انجامد و اشتیاق خواننده را برای درک معنا می­­افزاید. کاربرد این شیوه در آثار ادبی، علاوه بر موجزگویی، شگردی برای اقناع عقلی و عاطفی بشمار می­آید بر این اساس نوشتار حاضر سعی دارد تا با رویکرد نظریه گفتمان سکوت و با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، قصه قرآنی مریم (س)،که در آیات (74-35 سوره آل عمران) و آیات( 15-34 سوره مریم) مطرح شده، مورد واکاوی قرارگیرد. تأمل در این آیات گویای آن است که مصادیق سکوت گفتمانی در سطوح ساختاری، معنایی و کاربردشناختی، زمینه ساز  ایجازگویی­ها، تصویرسازی­­ها و همچنین دستیابی به غرض هدایتی قصه­ مریم(س) شده است. در این راستا غلبه کاربست سکوت پیش انگاشتی و محوریت موضوعی تعامل عفیفانه مریم(س)، مخاطب را به ژرف نگری فرا می‌خواند.

 زبان‌شناسی قصه‌های قرآنی گفتمان سکوت مریم(س - قرآن کریم 2- آلوسی، محمود بن عبدالله(1415)، روح المعانی،بیروت، دار الکتب العلمیه. 3- ابن ابی حاتم، عبدالرحمان بن محمد، التفسیر، به کوشش اسعد محمد طیب، صیدا، المکتبه العصریه. 4- ابن عاشور، محمد بن عطیه،(1420)، التحریر و التنویر، بیروت، موسسه التاریخ. 5- ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف،(1420) ،البحر المحیط، بیروت، دارالفکر. 6-افراشی، آزیتا،(1381)،اندیشه هایی در معنی شناسی،تهران، فرهنگ کاوش. 7- ایگلتون، تری ،(1368)،پیش در آمدی بر نظریه ادبی،ترجمه عباس مخبر، تهران، نشر مرکز. 8- بستانی، محمود،(1376)، پژوهشی در جلوه های هنری داستانهای قرآن، ترجمه موسی دانش، مشهد، آستان قدس رضوی. 9-پروینی، خلیل،(1379)،تحلیل عناصر ادبی و هنری داستان های قرآن، تهران، فرهنگ گستر، 1379ش. 10-تودوروف، تزوتان،( 1379)، بوطیقای ساختارگرا، ترجمه محمد نبوی، تهران، آگاه، 1379ش. 11- تفتازانی، مسعود بن عمر،(1411)،مختصر المعانی، قم، دارالفکر. 12- ثعلبی،احمد بن ابراهیم، (1423)، الکشف و البیان، بیروت، دار احیاء التراث العربی. 13- جندی، درویش،(1969)،النظم القرآنی فی کشاف الزمخشری، قاهره، دار النهضه. 14- حسومی، ولی الله ،(1392)،« تحلیل زبان ادبی قرآن»، فصلنامه فلسفه و الاهیات، سال 18، شم4. 16- حسینی، محمد،( 1382 )،ریخت شناسی قصه های قرآن، تهران، ققنوس. 17- حوی، سعید،(1424) ،الاساس فی التفسیر، قاهره، دار السلام. 18- داوری اردکانی، رضا و دیگران،(1391)، زبان استعاری و استعاره های مفهومی، تهران، انتشارات هرمس. 19-زرکشی، محمد بن بهادر،(1977)، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، دار المعرفه. 20- زمخشری، محمود بن عمر، (1407)، الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی. 21- سجودی، فرزان،( 1388) ،نشانه شناسی: نظریه و عمل، تهران، نشر علم. 22- سعیدی روشن، محمد باقر،(1389)،زبان قرآن و مسائل آن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 23- سکاکی، یوسف بن ابی بکر، مفتاح العلوم،(1937)،مصر، مطبعه البابی و الحلبی. 24- سمین، احمد بن یوسف،(1414)،الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون، بیروت، دارالکتب العلمیه. 25- قطب، سید شاذلی، ابراهیم،(1412)،فی ظلال القرآن، قاهره، دارالشروق. 26- صادقی، لیلا،(1392)،کارکرد گفتمانی سکوت در ادبیات معاصر فارسی، تهران، نقش جهان. 27----------(1378)،« گفتمان دلالی سکوت از دیدگاه زبان شناسی»، پژوهش علوم انسانی، سال نهم، شم24، پاییز و زمستان. 28------------ و سجودی، فرزان،(1389)،«کارکرد گفتمانی سکوت در ساخت روایت داستان کوتاه»، فصلنامه پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی، سال اول، شم2، تابستان. 29صفوی،کوروش،( 1384)، فرهنگ توصیفی معنی شناسی،تهران، فرهنگ معاصر. 30--- ------ ، ( 1379)،آشنایی با معنی شناسی،تهران، سوره مهر. 31- طالقانی، محمود،( 1362ش)، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار. 32- طباطبایی،محمد حسین،( 1417)،المیزان، قم، جامعه مدرسین. 33-طبرسی، فضل بن حسن،(1372)، مجمع البیان، تهران، ناصر خسرو. 34- طبری، محمد بن جریر،( 1955)،جامعه البیان، به کوشش خلیل میس و صدقی جمیل عطار، بیروت، دار الفکر. 35- عبدالقاهر، جرجانی،(1412)، اسرارالبلاغه، به کوشش محمود محمد شاکر، قاهره، مطبعه المدنی. 36- فتوحی، محمود،( 1390)، سبک شناسی: نظریه،رویکردها و روشها،تهران، سخن. 37- گ.کر، کریستوفر،( 1392)، واژه ها بدون معنی،ترجمه کورش صفوی، تهران، انتشارات علمی. 38- لطفی پور ساعدی، کاظم،( 1371)، در آمدی براصول وروش ترجمه،تهران، مرکز نشر دانشگاهی. 39- محمد رضایی، علی رضا و اکبری زاده، فاطمه (1392 ) ،« گفتمان سوه مریم: زن در تعامل با عرف و عفاف»، فلسفه دین، سال دهم، شم3، پاییز. 40- مدرسی، محمد تقی،(1419)، من هدی القران،تهران، دار المحبی الحسین. 41. معرفت، محمد هادی،( 1423)، شبهات و ردود حول القرآن الکریم، قم، موسسه التمهید. 42- مکارم شیرازی، ناصر و دیگران،( 1374)، تفسیر نمونه، تهران، اسلامیه. 43- مونتگمری وات، ویلیام،( 1384)، حقیقت دینی دوران ما، ترجمه اسدالله آزاد، تهران، کتابدار. 44- میبدی، احمد بن محمد،( 1371)،کشف الاسرار و عده الابرار،تهران، امیر کبیر. 45- میر، مستنصر،(1378)، ادبیت قرآن، ترجمه محمد حسن محمدی مظفر، قم، انتشارات ادیان و مذاهب. 46- میر حسینی، یحیی،( 1393)،« کارکرد اجتماعی حرفه قصص در سده های نخستین اسلامی: کوششی برای تحلیل زبان شناسه تاریخ یک انگاره»، صحیفه مبین،شم56، سال بیستم، پاییز وز مستان. 47- میر صادقی، جمال،(1376)، عناصر داستان، تهران، سخن. 48- یول، جرج،( 1385)،کاربردشناسی زبان، ترجمه محمد عموزاده مهدیرجی و منوچهر توانگر،تهران، سمت. 49- Lambrecht, K.,(1994). Information Structure and sentence from Topic, Focus And Mental Representation of Discourse Refrents, Cambridge, University Press. 50_DerRida, J.,(1973). Speech and Phenomena,and Other Essays on Husserl.s theory Of Signs ,tr David B.Allison, Evanston, Northwestern University Press. 51-Halliday, M.A. K.AND Hasan,R., (1976). Cohesion in EngliSh,London,Longmans 52-Huckin,t,”(2002). Textal Silence and the Discourse of Homelessness,” Discourse and Society,Vol.13(3). 53- Kurzon,D., (1997). Discourse of silence, Amsterdam,John BenJaMins,8. 54- Stiver,Dan R.,(1996) The phiIlosphy of Religious Language,Sign, SymboL, and Story, Oxford, Blackwell PubliSheres._||_