بررسی و تحلیل ماهیت و کارکرد مجاز در مجازالقرآن ابوعبیده مَعمَر بن مثنَّی

نوع مقاله: مقالۀ علمی ـ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس

2 گروه علوم قرآن و حدیث- دانشکده الهیات-دانشگاه سیستان و بلوچستان- زاهدان-ایران

چکیده

میراث مکتوب کهن سرشار از اطلاعاتی است که هسته اولیه شکل‌گیری علوم مختلف را روشن می‌سازد. مجازالقرآن ابوعبیده معمر بن‌مثنی از مهم­ترین آثار حوزه پژوهش­های ادبی و زبانی است که تأثیر زیادی بر آثار بعدی گذاشته است. در این مقاله با تبیین جایگاه مجازالقرآن در میان تفاسیر و تحلیل مبانی و الگوهای تفسیری آن، به تحلیل مفهوم مجاز و کارکردهای آن در مجازالقرآن پرداخته شده است. با تحلیل جایگاه مجازالقرآن در میان تفاسیر، وثاقت و مهارت‌های ابوعبیده می‌توان به حوزه مفهومی مجاز و نیز تحلیل درست دیدگاه دانشمندان در مورد اثر پی‌برد و پشتوانه علمی تحلیل متن مجازالقرآن را نیز کشف نمود. نتایج پژوهش نشان می­دهد که ابوعبیده برای تبیین ماهیت و حوزه معنایی مجاز، پس از بیان مبانی‌اش نسبت به زبان قرآن و تبیین علت نیاز به تفسیر، از ابزارهای تفسیری مختلفی مانند تبیین واژگان، صرف و نحو، علوم بلاغت و قرائات بهره جسته است. همچنین باید اشاره کرد که معنای اصطلاح مجاز در گذر زمان تطور یافته و نخستین کاربرد آن در مجازالقرآن تفسیری بوده، اما در دوره‌های بعد در معنای خاص ادبی و در مقابل حقیقت به کار رفته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Examining and analyzing permitted majaz in Majaz al-Quran

نویسندگان [English]

  • nosrat nilsaz 1
  • hadi zeini malekabad 2
1 Associate Professor, Department of Quran Science and Hadith, Tarbiat Modarres University
2 Department of Quran and Hadith - School of Theology, University of Sistan and Baluchestan - Zahedan-Iran
چکیده [English]

The ancient legacy is rich in information that clarifies the core of the formation of various sciences. The author of Abū ʻUbaydah Maʻmar ibn al-Muthanná al-Taymī is one of the most important works of literary and linguistic research that has had a great impact on the subsequent work This research has been conducted through an in-text and outsourced approach to analyze the perceived concept and its functions in the virtual world. From the point of view of external textual analysis, considering the time of its emergence, the cultural situation and the author's motivation, one can find an accurate analysis of the scientists' view of the effect of scientific and scientific support for introspection analysis. From the internal point of view, with the author's analysis of the language of the Qur'an, his view of the importance of poetry in theology and interpretation, as well as his understanding of the concept of interpretation, can be drawn from the point of view of the permissible conceptual domain. Abū ʻUbaydah used various explanatory tools such as vocabulary, syntax, rhetoric, and reading to explain the permitted nature.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Majaz al-Quran
  • Majaz
  • Abū ʻUbaydah
  • Quran
  • Interpretation
                قرآن

ابن اثیر/ الجزری (1417). الکامل فی التاریخ، تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دارالکتب العربی.

                ابن العدیم/ عمر بن أحمد بن هبة الله بن أبی جرادة العقیلی(م660هـ) [بی‌تا]. بغیة الطلب فی تاریخ حلب، محقق:سهیل زکار، (بی‌جا)، دارالفکر.

                قلقشندی/ احمد بن علی بن احمد [بی‌تا]. صبح الأعشی فی صناعة الإنشاء، بیروت، دارالکتب العلمیة،

                ابن تیمیة (1404). دقائق التفسیر الجامع لتفسیر ابن تیمیة، محقق: محمدالسید، دمشق، مؤسسة علوم قرآن.

                ابن تیمیة (1416). الإیمان، تحقیق، محمد ناصر الدین الألبانی، اردن، المکتب الإسلامی.

                ابن جوزی/ ابو الفرج(م597) ( 1412). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة.

                ابن صلاح/ عثمان بن عبدالرحمن (1423). معرفة انواع علوم الحدیث، محقق: عبداللطیف الهمیم، (بی‌جا)، دارالکتب العربی.

                ابن عاشور/ محمد بن طاهر(1984). التحریر و التنویر، تونس، الدار التونسیة للنشر.

                ابن عطیة اندلسی/ عبد الحق بن غالب(1422). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، محقق: عبد السلام عبد الشافی محمد، بیروت، دارالکتب العلمیة.

                ابن قتیبة/ عبدالله بن مسلم ([بی‌تا]). تأویل مشکل القرآن، تحقیق: ابراهیم شمس الدین، بیروت: دارلکتب العلمیة.

                ابن قتیبه/ عبدالله بن مسلم ([بی‌تا]). غریب القرآن، [بی‌جا]، [بی‌نا]‏

                ابن کثیر الدمشقی/ اسماعیل بن عمرو(1420). تفسیر القرآن العظیم، محقق: سامی بن محمد سلامة، بیروت، درالطیبة للنشر و التوزیع.

ابن‌ندیم/ ابوالفرج محمد بن اسحاق بن محمد الوراق البغدادی(1417). الفهرست، تحقیق: ابراهیم رمضان، بیروت، دارالمعرفة.

                أبو زهو/ محمد محمد (1378ق). الحدیث والمحدثون، قاهرة، دارالفکر العربی.

                أبو شهبة/ محمد بن محمد بن سویلم (1423). المدخل لدراسة القرآن الکریم، قاهرة: مکتبة السنة.

                أبوعبیدة، معمر بن مثنی التیمی ([بی‌تا]). مجاز القرآن، تحقیق: محمد فؤاد سزگین، قاهرة: مکتبة الخانجی.

                الأنباری/ عبدالرحمن(1405). نزهة الأدباء الألباء فی طبقات الأدباء، تحقیق: ابراهیم سامرائی، أردن، مکتبة الألمنار.

                البابانی البغدادی/ اسماعیل بن احمد([بی‌تا]). هدیة لعارفین اسماء المؤلفین وآثار المصنفین، استانبول، وکالة المعارف الجلیلة.

                البکری/ حسین بن محمد بن الحسن الدیّار ([بی‌تا]). تاریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، بیروت: دارصادر.

                پاکتچی/ احمد(1391). نقد متن، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)

                پاکتچی/احمد(1392). فقه‌الحدیث(با تکیه بر مسائل لفظ)، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).

                الثعالبی الجعفری/ محمد بن الحسن(1416ق). الفکر السامی فی تاریخ الفقه الإسلامی، بیروت، دارالکتب العلمیة.

                الثعالبی/ ابوزید(1418). الجوهر الحسان فی تفسیر القرآن، تحقیق: شیخ محمد علی معوض، بیروت، دارالإحیاء التراث العربی.

                الثعلبی/ أحمد بن محمد بن إبراهیم (1422). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، تحقیق: الإمام أبی محمد بن عاشور، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

                الجاحظ/ عمروبن بحر (1424). الحیوان، بیروت، دارالکتب العلمیة.

                الجصاص الحنفی/ ابوبکر (1405). احکام القرآن، محقق: محمد صادق القمحاوی، بیروت، داراحیاء التراث العربی.

                الجندی، علی،(1412)، فی تاریخ الأدب الجاهلی، [بی‌جا]، مکتبة دار التراث.

                حاجی خلیفه (1941). کشف الظنون عن أسامی الکتب الفنون، بغداد، مکتبة المثنی.

                حبنّکة المیدانی/ عبد الرحمن بن حسن (1416ق). البلاغة الواضحة، بیروت- دمشق، دارالقلم- دارالشامیة،

                الحراج/ ابو بکر ([بی‌تا]). الأصول فی النحو، تحقیق: عبد الحسین الفتلی، بیروت، مؤسسة الرسالة.

                 الحُصری القیروانی/ ابراهیم بن علی بن تمیم الأنصاری ([بی‌تا]). زهر الآداب و ثمر الألباب، بیروت، دارالجیل.

                خطیب بغدادی (1985). تلخیص المتشابه فی الرسم، تحقیق: سکین الشهابی، دمشق، طلاس للدّراسات و الترجمة و النشر.

                الداوودی/ شمس الدین ([بی‌تا]). طبقات المفسرین، بیروت، دارالکتب العلمیة.

                ذهبی/ شمس الدین (1427ق). سیر اعلام النبلاء، قاهرة، دارالحدیث.

                رشید رضا (1990م). تفسیر القرآن الحکیم(تفسیر المنار)، مصر، لهیئة المصریة العامة للکتاب.

                الزجاج/ ابو اسحاق (1408). معانی القرآن و اعرابه، تحقیق: عبد الجلیل عبده شلبی، بیروت، عالم الکتاب.

                سالم محیسن/ محمد محمد (1404). القرائات و اثرها فی علوم العربیة، قاهرة، مکتبة الکلیات الأزهریة.

                سالم محیسن/ محمد محمد (1417). الهادی شرح طیبة النشر فی القرائات العشر، بیروت، دارالجیل.

                سزگین، فؤاد/ (1412). تاریخ التراث العربی، ترجمه: محمود فهمی حجازی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.

                السمعانی/ أبوالمظفر (1418). تفسیر القرآن، محقق: یاسر بن ابراهیم، ریاض، دارالوطن.

                السندی/ ابو طاهر (1415). صفحات فی علوم القرائات، [بی جا]، المکتبة الإمدادیة.

                السیرافی/ ابو سعید (1373). أخبارالنحویین البصریین، طبعة محمد الزینی، قاهرة، مصطفی البابی الحلبی.

                سیوطی/ جلال الدین (1409). سبب وضع علم العربیة، محقق: مروان العطیة، بیروت، دارالهجرة.

                السیوطی/ جلال الدین (1394). الإتقان فی علوم القرآن، المحقق: محمد أبو الفضل إبراهیم، الهیئة المصریة العامة للکتاب.

                شوکانی/ محمد بن علی  صنعانی ([بی‌تا]). فتح القدیر، بیروت، دارالمعرفة.

                صافى/ محمود بن عبد الرحیم (1418ق). الجدول فى اعراب القرآن، دمشق بیروت، دارالرشید مؤسسة الإیمان.

                صفوی/ کوروش (1392). درآمدی بر معناشناسی، تهران، اندیشه.

                طبری/ ابوجعفرمحمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب الأملی (1420). جامع البیان فی تأویل القرآن، تحقیق: احمد محمد شاکر، بیروت: مؤسسة الرسالة.

                عبدالتواب/ رمضان(1380). مباحثی در فقه اللغه و زبان شناسی عربی، ترجمه حمید رضا شیخی، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.

                العسکری/ ابوهلال (1408). الأوائل، طنطا، دارالبشیر.

                قاسمی/ جمال الدین (1418). محاسن التأویل، تحقیق: محمد باسل عیون السود، بیروت: دارالکتب العلمیة.

                القرطبی/ أبوعبدالله (1384). الجامع لأحکام القرآن، تحقیق: أحمد البردونی وإبراهیم أطفیش، القاهرة، دار الکتب المصریة.

                الکلبی المزی/ ابوالحجاج (1400). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، محقق: بشار عداد معروف، بیروت، مؤسسة الرسالة.

                النحاس/ ابو جعفر(1421)، اعراب القرآن، محقق: عبد المنعم خلیل ابراهیم، بیروت، دارالکتب العلمیة.

                نیل ساز/ نصرت(1393ش). خاورشناسان و ابن‌عباس، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.

                هاشمی/ أحمد بن إبراهیم بن مصطفى([بی‌تا]). جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع، تحقیق یوسف الصمیلی،  بیروت، المکتبة العصریة.

            یاقوت حموی/ شهاب‌الدین ابوعبدالله (1414). معجم الأدباء، تحقیق: احسان عباس، بیروت، دارالمغرب الأسلامی