A Functional Linguistic Analysis of Surah Luqman: An Approach Based on Roman Jakobson’s Communication Model

Document Type : Research Article

Authors

1 Associate professor. Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran

2 M.A. Student, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran

10.22034/isqs.2026.51949.2401
Abstract
Surah Luqman is one of the Qur’anic surahs that, due to its focus on concepts such as wisdom, monotheism, gratitude, individual and social ethics, as well as its use of the pedagogical dialogue between Luqman and his son, possesses considerable potential for linguistic and communicative analysis. Drawing on Roman Jakobson’s communicative theory (1896–1982), this article analyzes the linguistic functions of Surah Luqman. The main research problem is how Surah Luqman, through its linguistic devices, establishes effective communication between the sender, namely God, and the direct receivers of the text, namely human addressees, while conveying divine concepts within a multilayered structure. The study adopts a descriptive-analytical method and, based on an analysis of Surah Luqman, examines the communicative elements and Jakobson’s six linguistic functions: referential, emotive, phatic/empathetic, metalingual, conative, and poetic. The findings indicate that the linguistic functions in Surah Luqman can be identified on the basis of linguistic evidence, including morphological and syntactic features, as well as semantic and contextual evidence. Moreover, in cases where several functions occur simultaneously, a distinction must be made between the dominant function and subsidiary functions.

Keywords

Subjects

قرآن کریم
ابن‌قیم جوزی، محمد بن ابی ‌بکر. (1427ق). بدائع التفسیر الجامع لما فسره الامام ابن قیم جوزیه. ریاض:  دار ابن جوزی.
اقبالی، مسعود. (1401). «کارکرد نقش‌های زبانی در تبیین مفاهیم تربیتی_اجتماعی سوره حجرات، با تکیه بر الگوی ارتباطی رومن یاکوبسن». پژوهش های ادبی – قرآنی. 10( 2). صفحات77-92.
باطنی، محمدرضا. (1370ش). درباره زبان. تهران: آگاه.
برزی، اصغر. (1382ش). ترجمه قرآن و نکات نحوی آن. تهران: بنیاد قرآن.
پیروان، مریم؛  پاکتچی، احمد؛ اشرفی، عباس و فخاری، علی‌رضا. (1402ش). «تحلیل کارکرد همدلی نظریه زبانی یاکوبسن در سوره های مدنی و مکی (مطالعه موردی: جزء نخست و سی‌ام)». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی. 7 (4). صص29-53.
جزایزی، ابوبکرجابر. (1416ق). ایسرالتفاسیرلکلام العلی الکبیر. عربستان: مکتبه العلوم و الحکم. 
جعفری، یعقوب. (1398ش). تفسیرکوثر. قم: هجرت.
حسینی‌همدانی، محمد. (1404ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن. تهران: لطفی.
حمیدى، شیما؛  قائمی‌نیا، علی‌رضا و رضایی‌اصفهانی، محمدعلی. (1402ش). «تحلیل نشانه‌شناسی مفهوم"آیه" در قرآن با کاربست مدل ارتباطی یاکوبسن». پژوهشنامه معارف قرآن. 14/52. صص29-60.
حمیرانی، منصور و هاشمی، سید محمدشریف. (1403ق). « تحلیل زبان‌شناختی سورۀ نازعات با تکیه بر الگوی ارتباطی رومن‌یاکوبسن». قرآنیکا. (1). صص81-109.
حوی. سعید. (1424ق). الاساس فی التفسیر. قاهره: دارالسلام. 
خطیب، عبدالکریم. (1424ق). التفسیر القرآنی للقرآن. قاهره: دار الفکر العربی.
خطیب‌شربینی، محمد بن احمد. (1425ق). سراج‌المنیر. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (۱۳۸۷ش). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
زمخشری، محمودبن عمر. (1407ق). الکشاف. بیروت: دارالکتب العربی.
سبزواری، محمد. (1402ق).  الجدید فی تفسیر القرآن المجید. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
سلیمی، زهرا و  انصاری، نرگس. (1400). «تمایزسوره‌های مکی و مدنی براساس نقش‌های_ زبانی «مطالعه موردی سوره‌های مریم وطه، نور واحزاب براساس الگو ارتباطی رومن یاکوبسن». پژوهش‌های ادیی_قرآنی. 9/2. صص97-129.
سیوطی، عبد الرحمن بن ابی‌بکر جلال ‌الدین. (1974م). الاتقان فی علوم‌القرآن. محمد ابوالفضل ابراهیم. مصر: الهیئه المصر العامه الکتاب.
شاه‌عبدالعظیمی، حسین. (1363ش). تفسیر إثنى عشری. تهران: میقات.
شبر، عبدالله. (بی‌تا). تفسیر القرآن الکریم. قم: موسسه دارالهجره.
صادقی‌تهرانی، محمد. (1377ش). البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن. قم: مکتبه محمد الصادقی الطهرانی.
صادقی‌تهرانی، محمد. (1406ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. چاپ‌دوم.  بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
صالحی، اکبر و  اصلانی، یاسر. (1398ش). «اصول و روش‌های تربیتی کمال‌جویانه در قرآن با تاکید بر سوره‌ لقمان». پژوهش‌های قرآنی. 93. صفحات5-20.
طباطبایی، محمدحسین. (1352ش).  المیزان فی تفسیرالقرآن. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات. 
طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر (طبرانی). اردن: دار الکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1408ق). مجمع‌البیان. بیروت: دارالمعرفه. 
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1412ق). جوامع‌الجامع.  ابوالقاسم گرجی. قم: حوزه علمیه قم_مرکز مدیریت.
طوسی، محمدبن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. احمد حبیب عاملی.  بیروت: لبنان
طیب، عبدالحسین. (1378ش). أطیب البیان فی تفسیر القرآن.  تهران: اسلام.
عابدین نژاد، زهرا و باقری دادوکلایی، محمد. (1400ش). «بررسی مضامین تربیتی در سوره‌ی لقمان». مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی. (41). صفحات101-109.
قرشی، علی‌اکبر. (1377ش). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت_ مرکز چاپ‌ و نشر.
شاذلی(قطب)، سیدابراهیم حسین. (1408ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
مجلسی، محمدباقر. (1362ش). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
محلی، محمدبن احمد جلال‌الدین. (1416ق).  تفسیرجلالین.  بیروت: موسسه النور للمطبوعات. 
مدرسی، محمدتقی. (1377ش). تفسیرهدایت. مشهد: آستان قدس رضوی_ بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
مشکینی‌اردبیلی، علی. (1392ش). تفسیر روان. قم: دارالحدیث.
معرفت، محمدهادی. (1388ش). التمهید فی علوم‌القرآن. قم: موسسه انتشاراتی التمهید.
مغنیه، محمدجواد. (1424ق).  التفسیر الکاشف. ایران: دارالکتاب‌الاسلامی.
مکارم‌شیرازی، ناصر. (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
موسوی‌بلده، سید محسن. (1392ش). حلیه‌القرآن. تهران: انتشارات تلاوت و انتشارات کاتبان وحی. 
میرمحمدی زرندی، ابوالفضل. (1389ش). تفسیربلاغ. تهران: سازمان تبلبغات‌اسلامی_شرکت چاپ‌ونشر بین‌الملل.
نعمتی، فاروق و فعلی، فعلی. (1401ش). « شیوه‌های ارتباط کلامی پیامبران (ع) در سوره مبارکه غافر بر اساس الگوی ارتباط کلامی یاکوبسن». مطالعات سبک‌شناختی قرآن‌کریم. 6(2). صص166-187.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر. (1386ش). تفسیر راهنما. قم: موسسه بوستان کتاب.
یاکوبسن، رومن. (1369ش). دوقطب استعاری و مجازی. ترجمه احمد اخوت. اصفهان: نشرمشعل.
یاکوبسن، رومن. (1380ش). ساخت‌گرایی، پساساختارگرایی ومطالعات ادبی. ترجمه فرزان سجودی وهمکاران. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی حوزه هنری.
یاکوبسن، رومن. (1386). روند بینیادین در دانش زبان. ترجمه کورش صفوی. تهران: هرمس.
‌یاکوبسن، رومن و دیگران. (1394ش). زبان‌شناسی و نقد ادبی. ترجمه مریم خوزان وحسین پاینده. تهران: نی.

Jakobson, R. (1988). Poetry issues. Translated by: M. Wali & M. Hanoun. Maghreb: Dar Toubkal. (In Arabic).
Selden, R., & Widdowson, P. (2017). A Reader’s Guide to Contemporary
Literary Theory. Translated by: A. Mokhber. Tehran: Ban Publishing House. (In persian)
Volume 10, Issue 2
Summer 2026
Pages 1-28

  • Receive Date 13 May 2025
  • Revise Date 24 August 2025
  • Accept Date 05 November 2025