نگاهی دیگر به تفسیر عصری، فراز و فرود انگاره‌ها

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج، ایران

10.22034/isqs.2026.54215.2479
چکیده
مقاله حاضر با عنوان «تفسیر عصری، فراز و فرود انگاره‌ها» به بررسی مفهوم، پیشینه، ضرورت، ویژگی‌ها و زمینه‌های گرایش به تفسیر عصری قرآن کریم می‌پردازد. تفسیر عصری به مثابه رویکردی نوین در تفسیر قرآن، با توجه به تحولات فکری، اجتماعی و علمی هر عصر، به کشف و تبیین پیام‌های قرآنی با زبان و روشی متناسب با نیازها و پرسش‌های معاصر همت می‌گمارد.بررسی عوامل تاریخی –کلامی –اجتماعی وتبیین متغیرهای موثر بر ظهور ، غلبه وافول یا تطور این انگاره ها می پردازد . انگاره های تفسیری مانند تاویل گرایی اعتزالی ، ظاهرگرایی حنبلی ، عقل گرایی فلسفی وادراکات شهودی عرفانی ودر دوران معاصر تحولات اجتماعی وعلم گرایی تطبیقی از جمله این متغیرها به شمار می آید . – نتیجه آنکه فهم تاریخ تفسیر قرآن نیازمند نگاهی پویا وبررسی زمینه هایی است که در آن تفاسیر قرآن نه به صورت گزاره ایی مطلق ومنقطع از تاریخ بلکه به مثابه پاسخ های اجتهادی ومتاثر از شرایط عصر مفسر تلقی شود . به دیگر سخن تفسیر عصری به‌عنوان خوانشی زمانمند و متناسب با اقتضائات هر عصر، نه تنها با قداست و فراتاریخی بودن قرآن منافات ندارد، بلکه تحقق‌بخش رسالت هدایتگری آن برای همه اعصار و زمینه‌ساز اجتهادی پویا در عرصه فهم دین است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Thematic Rise and Decline of Contemporary Qur’anic Interpretation: A Historical–Analytical Study of Interpretive Paradigms

نویسندگان English

Mohsen Gasempour 1
Parvin Shenasvand 2
1 Professor Of Department of Quranic and Hadith Sciences, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
2 assistant professor of Azad University, Karaj, Iran
چکیده English

This article examines the concept of *contemporary (era-based) Qur’anic interpretation* (tafsīr ʿaṣrī) through a historical-analytical approach, focusing on the rise, transformation, and decline of dominant interpretive paradigms throughout the history of Qur’anic exegesis. Contemporary interpretation is understood as an interpretive approach that seeks to explain Qur’anic meanings in light of the intellectual, theological, social, and scientific conditions of each historical period. Rather than viewing interpretation as a fixed and ahistorical enterprise, this study argues that exegetical approaches have consistently emerged as contextual and ijtihād-based responses to the needs and challenges of their respective eras.
By examining major interpretive paradigms—such as Muʿtazilite rationalism, Hanbali literalism, philosophical–mystical interpretation, social reformist exegesis, literary-historical approaches, and scientific interpretation—the article demonstrates that contemporary interpretation is not a modern innovation but a recurring phenomenon deeply rooted in the history of Islamic thought. The findings highlight that shifts in theological discourse, socio-political transformations, intellectual developments, and emerging epistemological challenges have all played a decisive role in shaping exegetical trends. Ultimately, the study concludes that contemporary interpretation, when grounded in methodological rigor and respect for the Qur’an’s sacred and transhistorical nature, enhances its guiding role across time and fosters a dynamic and living engagement with revelation.

کلیدواژه‌ها English

Contemporary Interpretation
Interpretive Paradigms
Historical Contextualism
Interpretive Ijtihad
Comprehensiveness and Eternity of the Quran
قرآن کریم
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم(1392 ق)، مقدمه فی اصول التفسیر، بیروت.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم(1408 ه‍.ق)، لسان العرب، بیروت: دارالحیاء التراث العربی.
احمد امین مصری (بی تا)، ضحی الاسلام، بیروت: دارالکتاب العربی، المطبعه العاشره.
اسعدی، محمد(1392)، آسیب شناسی جریان های تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه ودانشگاه.
طوسی(1414)، محمد بن حسن، امالی، قم: دارالثقافه.
ایازی، سید محمدعلی(1378 ه‍.ش)،  قرآن و تفسیر عصری، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بحرانی، سید هاشم(1416 ه‍.ق) البرهان فی تفسیر القرآن، تهران: بنیاد بعثت
جوزیه، ابن قیم(بی تا)، اعلام الموقعین، بی جا
پاکتچی ، احمد(1396)، مقدمه کتاب تاریخ نگاری انگاره‌ای، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)
بنت الشاطی، عایشه عبد الرحمن(بی تا)، القرآن و التفسیرالعصری ، بی جا
حنفی، حسن(1412)، التراث التجدید، بیروت: الموسسه الجامعیه لدراسات و النشر و التوزیع
ذهبی، محمد حسین(بی تا)، التفسیر  و المفسرون ، بی جا، بی نا
رازی، فخرالدین محمدبن عمر(بی تا)، مفاتیح  الغیب، تهران: دارالکتب العلمیه
زرکشی، محمد بدر الدین(1391)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل  ابراهیم، بیروت: دارالکتب
سیاوشی، کرم(1388)، تحلیل انتقادی مبانی و روش تفسیری سید قطب در فی ظلال القرآن، تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل
سید رضی، محمد بن حسین(1414)، نهج البلاغه، قم: هجرت
سید قطب، ابراهیم شاذلی(1412)، فی ظلال القرآن، بیروت: دارالشروق
شرقاوی، عفت محمد(1979)، الفکر الدینی فی مواجهه العصر، 1979 م، بیروت: دار العوده
شلتوت، محمود(بی تا)، من هدی القرآن، قاهره: دار الکتب العربیه
صدر، محمدباقر(1417)، المدرسه القرآنیه، قم: مرکز الابحاث و دراساه التخصیصیه
صدر، محمدباقر(1399)، سنت‌های تاریخی در قرآن، ترجمه سید جلال میر آقایی، قم: دارالصدر
صدوق، محمد بن علی(1398ق)، التوحید، قم: موسسه نشر اسلامی
طباطبایی، محمد حسین(1393ق)، المیزان فی التفسیر القرآن، بیروت: موسسه الاعلمی
عبدالحمید، محسن(1974)، رازی مفسرا، بی جا، دارالحریه للطباعه
عزیز، فهیم(بی تا)، علم التفسیر، قاهره: دارالثاقافه المسیحیه
قرائتی، محسن(1375)، بیّنات،  شماره 9، قم: موسسه پژوهشی امام رضا(ع
گرامی ، محمد هادی( 1396)، مقدمه ای بر تاریخ انگاری انگاره اندیشه ای، تهران: دانشگاه امام صادق (ع) 
مجلسی، محمدباقر(1403)، بحار النوار، بیروت: موسسه الوفا
مطهری، مرتضی(1381)، خاتمیت، تهران: انتشارات صدرا
معرفت، محمدهادی(1419)، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد: آستان قدی رضوی
مغنیه، محمد جواد(1424)، التفسیر الکاشف، قم: دارالکتاب الاسلامی
مکارم شیرازی، ناصر(1387)، تفسیر نمونه، بی جا: انتشارات امام علی بن ابی طالب
نفیسی، شادی(1397)، جریان شناسی تفسیر علمی قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
قاسم پور، محسن و دیگران(1397)، رویکرد حدیثی تقریب گرایانه مغنیه در الکاشف، فصلنامه حدیث پژوهی، ش 20
قاسم پور، محسن،  شناسوند، پروین(1402)، تحلیلی بر آیات ناظر بر طرح شبهه و پاسخگویی به شبهات در قرآن با تاکید بر دیدگاه مغنیه در الکاشف، 1402، پژوهش نامه معارف قرآنی، ش53
قاسم پور، محسن،  شناسوند، پروین(1400)، تاثیر مبانی تفسیری سید قطب بر رویکرد تفسیر عصری وی، 1400، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، ش2
قاسم پور، محسن و دیگران(1396)، بررسی سندی و دلالی حدیث «اُمِرْتُ اَنْ اُقاتِلَ النّاسَ حَتّی یَقُولُوا اَنْ لَا اِلهَ اِلَّا اللهُ»، مجلۀپژوهش های قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، دوره۵۰
قاسم پور، محسن(پاییز ۱۳۸۲)، نگاهی به روش شناسی تفسیر امامان ، قبسات، شماره ۲۰

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 اسفند 1404

  • تاریخ دریافت 21 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 03 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 05 اسفند 1404