تحلیل کارکردهای زبانی در سوره لقمان؛ رهیافتی مبتنی بر مدل ارتباطی یاکوبسن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

10.22034/isqs.2026.51949.2401
چکیده
سوره لقمان از سوره‌هایی است که به دلیل تمرکز بر مفاهیمی چون حکمت، توحید، شکرگزاری، اخلاق فردی و اجتماعی و نیز بهره‌گیری از گفت‌وگوی تربیتی میان لقمان و فرزندش ، ظرفیت قابل‌توجهی برای تحلیل زبان‌شناختی و ارتباطی دارد. این مقاله با استفاده از نظریه ارتباطی رومن یاکوبسن (1896_1982) ، به تحلیل کارکردهای زبانی سوره لقمان پرداخته است . مسئله اصلی تحقیق این است که چگونه سوره لقمان با بهره‌گیری از ابزارهای زبانی ، ارتباط مؤثر میان فرستنده ، یعنی خداوند و گیرندگان مستقیم متن، یعنی مخاطبان انسانی ، برقرار کرده و مفاهیم الهی را در قالبی چندلایه منتقل می‌کند . روش پژوهش توصیفی تحلیلی بوده و بر اساس تحلیل سوره لقمان، عناصر ارتباطی و شش کارکرد زبانی یاکوبسن ، یعنی ارجاعی ، عاطفی ، تماسی/هم‌دلی، متازبانی، ترغیبی/کنشی و ادبی بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که کارکردهای زبانی در سوره لقمان بر اساس شواهد زبانی- صرفی و نحوی، شواهد معنایی و شواهد سیاقی قابل تشخیص‌اند و در موارد هم‌زمانی چند کارکرد، باید میان کارکرد غالب و کارکردهای فرعی تفکیک کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

A Functional Linguistic Analysis of Surah Luqman: An Approach Based on Roman Jakobson’s Communication Model

نویسندگان English

Mohammad Mahdi Shahmoradi Fereidoni 1
Zahra Esfandiari 2
1 Associate professor. Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
2 M.A. Student, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

Surah Luqman is one of the Qur’anic surahs that, due to its focus on concepts such as wisdom, monotheism, gratitude, individual and social ethics, as well as its use of the pedagogical dialogue between Luqman and his son, possesses considerable potential for linguistic and communicative analysis. Drawing on Roman Jakobson’s communicative theory (1896–1982), this article analyzes the linguistic functions of Surah Luqman. The main research problem is how Surah Luqman, through its linguistic devices, establishes effective communication between the sender, namely God, and the direct receivers of the text, namely human addressees, while conveying divine concepts within a multilayered structure. The study adopts a descriptive-analytical method and, based on an analysis of Surah Luqman, examines the communicative elements and Jakobson’s six linguistic functions: referential, emotive, phatic/empathetic, metalingual, conative, and poetic. The findings indicate that the linguistic functions in Surah Luqman can be identified on the basis of linguistic evidence, including morphological and syntactic features, as well as semantic and contextual evidence. Moreover, in cases where several functions occur simultaneously, a distinction must be made between the dominant function and subsidiary functions.

کلیدواژه‌ها English

Surah Luqman, Roman Jakobson, Linguistic Functions, Communication Analysis, Qur&‌‌‌‌rsquo
anic Linguistics
قرآن کریم
ابن‌قیم جوزی، محمد بن ابی ‌بکر. (1427ق). بدائع التفسیر الجامع لما فسره الامام ابن قیم جوزیه. ریاض:  دار ابن جوزی.
اقبالی، مسعود. (1401). «کارکرد نقش‌های زبانی در تبیین مفاهیم تربیتی_اجتماعی سوره حجرات، با تکیه بر الگوی ارتباطی رومن یاکوبسن». پژوهش های ادبی – قرآنی. 10( 2). صفحات77-92.
باطنی، محمدرضا. (1370ش). درباره زبان. تهران: آگاه.
برزی، اصغر. (1382ش). ترجمه قرآن و نکات نحوی آن. تهران: بنیاد قرآن.
پیروان، مریم؛  پاکتچی، احمد؛ اشرفی، عباس و فخاری، علی‌رضا. (1402ش). «تحلیل کارکرد همدلی نظریه زبانی یاکوبسن در سوره های مدنی و مکی (مطالعه موردی: جزء نخست و سی‌ام)». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی. 7 (4). صص29-53.
جزایزی، ابوبکرجابر. (1416ق). ایسرالتفاسیرلکلام العلی الکبیر. عربستان: مکتبه العلوم و الحکم. 
جعفری، یعقوب. (1398ش). تفسیرکوثر. قم: هجرت.
حسینی‌همدانی، محمد. (1404ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن. تهران: لطفی.
حمیدى، شیما؛  قائمی‌نیا، علی‌رضا و رضایی‌اصفهانی، محمدعلی. (1402ش). «تحلیل نشانه‌شناسی مفهوم"آیه" در قرآن با کاربست مدل ارتباطی یاکوبسن». پژوهشنامه معارف قرآن. 14/52. صص29-60.
حمیرانی، منصور و هاشمی، سید محمدشریف. (1403ق). « تحلیل زبان‌شناختی سورۀ نازعات با تکیه بر الگوی ارتباطی رومن‌یاکوبسن». قرآنیکا. (1). صص81-109.
حوی. سعید. (1424ق). الاساس فی التفسیر. قاهره: دارالسلام. 
خطیب، عبدالکریم. (1424ق). التفسیر القرآنی للقرآن. قاهره: دار الفکر العربی.
خطیب‌شربینی، محمد بن احمد. (1425ق). سراج‌المنیر. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (۱۳۸۷ش). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
زمخشری، محمودبن عمر. (1407ق). الکشاف. بیروت: دارالکتب العربی.
سبزواری، محمد. (1402ق).  الجدید فی تفسیر القرآن المجید. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
سلیمی، زهرا و  انصاری، نرگس. (1400). «تمایزسوره‌های مکی و مدنی براساس نقش‌های_ زبانی «مطالعه موردی سوره‌های مریم وطه، نور واحزاب براساس الگو ارتباطی رومن یاکوبسن». پژوهش‌های ادیی_قرآنی. 9/2. صص97-129.
سیوطی، عبد الرحمن بن ابی‌بکر جلال ‌الدین. (1974م). الاتقان فی علوم‌القرآن. محمد ابوالفضل ابراهیم. مصر: الهیئه المصر العامه الکتاب.
شاه‌عبدالعظیمی، حسین. (1363ش). تفسیر إثنى عشری. تهران: میقات.
شبر، عبدالله. (بی‌تا). تفسیر القرآن الکریم. قم: موسسه دارالهجره.
صادقی‌تهرانی، محمد. (1377ش). البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن. قم: مکتبه محمد الصادقی الطهرانی.
صادقی‌تهرانی، محمد. (1406ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. چاپ‌دوم.  بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
صالحی، اکبر و  اصلانی، یاسر. (1398ش). «اصول و روش‌های تربیتی کمال‌جویانه در قرآن با تاکید بر سوره‌ لقمان». پژوهش‌های قرآنی. 93. صفحات5-20.
طباطبایی، محمدحسین. (1352ش).  المیزان فی تفسیرالقرآن. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات. 
طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر (طبرانی). اردن: دار الکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1408ق). مجمع‌البیان. بیروت: دارالمعرفه. 
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1412ق). جوامع‌الجامع.  ابوالقاسم گرجی. قم: حوزه علمیه قم_مرکز مدیریت.
طوسی، محمدبن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. احمد حبیب عاملی.  بیروت: لبنان
طیب، عبدالحسین. (1378ش). أطیب البیان فی تفسیر القرآن.  تهران: اسلام.
عابدین نژاد، زهرا و باقری دادوکلایی، محمد. (1400ش). «بررسی مضامین تربیتی در سوره‌ی لقمان». مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی. (41). صفحات101-109.
قرشی، علی‌اکبر. (1377ش). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت_ مرکز چاپ‌ و نشر.
شاذلی(قطب)، سیدابراهیم حسین. (1408ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
مجلسی، محمدباقر. (1362ش). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
محلی، محمدبن احمد جلال‌الدین. (1416ق).  تفسیرجلالین.  بیروت: موسسه النور للمطبوعات. 
مدرسی، محمدتقی. (1377ش). تفسیرهدایت. مشهد: آستان قدس رضوی_ بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
مشکینی‌اردبیلی، علی. (1392ش). تفسیر روان. قم: دارالحدیث.
معرفت، محمدهادی. (1388ش). التمهید فی علوم‌القرآن. قم: موسسه انتشاراتی التمهید.
مغنیه، محمدجواد. (1424ق).  التفسیر الکاشف. ایران: دارالکتاب‌الاسلامی.
مکارم‌شیرازی، ناصر. (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
موسوی‌بلده، سید محسن. (1392ش). حلیه‌القرآن. تهران: انتشارات تلاوت و انتشارات کاتبان وحی. 
میرمحمدی زرندی، ابوالفضل. (1389ش). تفسیربلاغ. تهران: سازمان تبلبغات‌اسلامی_شرکت چاپ‌ونشر بین‌الملل.
نعمتی، فاروق و فعلی، فعلی. (1401ش). « شیوه‌های ارتباط کلامی پیامبران (ع) در سوره مبارکه غافر بر اساس الگوی ارتباط کلامی یاکوبسن». مطالعات سبک‌شناختی قرآن‌کریم. 6(2). صص166-187.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر. (1386ش). تفسیر راهنما. قم: موسسه بوستان کتاب.
یاکوبسن، رومن. (1369ش). دوقطب استعاری و مجازی. ترجمه احمد اخوت. اصفهان: نشرمشعل.
یاکوبسن، رومن. (1380ش). ساخت‌گرایی، پساساختارگرایی ومطالعات ادبی. ترجمه فرزان سجودی وهمکاران. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی حوزه هنری.
یاکوبسن، رومن. (1386). روند بینیادین در دانش زبان. ترجمه کورش صفوی. تهران: هرمس.
‌یاکوبسن، رومن و دیگران. (1394ش). زبان‌شناسی و نقد ادبی. ترجمه مریم خوزان وحسین پاینده. تهران: نی.

Jakobson, R. (1988). Poetry issues. Translated by: M. Wali & M. Hanoun. Maghreb: Dar Toubkal. (In Arabic).
Selden, R., & Widdowson, P. (2017). A Reader’s Guide to Contemporary
Literary Theory. Translated by: A. Mokhber. Tehran: Ban Publishing House. (In persian)
دوره 10، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 1-28

  • تاریخ دریافت 23 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 02 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 14 آبان 1404