تحلیل مفهوم زمان در قرآن با رویکرد معناشناختی ایزوتسو

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشکده مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

2 استادیار مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران

3 طلبه سطح چهار، رشته تفسیر تطبیقی حوزه علمیه فاطمه الزهرا (سلام الله علیها)، اصفهان، ایران

10.22034/isqs.2026.54071.2471
چکیده
این مقاله به تحلیل معناشناختی واژگان مرتبط با مفهوم «زمان» در قرآن‌کریم می‌پردازد. هدف اصلی، ارائه یک چارچوب مفهومی جامع برای درک عمیق‌تر زمان از منظر قرآن است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش معناشناسی قرآنی، واژگان کلیدی زمان را در متون تفسیری معتبر مورد بررسی قرار داده است. داده‌های گردآوری شده از قرآن و تفاسیر، بر اساس دو معیار «عمومیت» (مفاهیم کلی زمان مانند دنیا، آخرت، گذشته، حال و آینده) و «خصوصیت» (واژگان جزئی‌تر مانند یوم، شهر، سال و دهر) دسته‌بندی شده‌اند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که قرآن‌کریم، زمان را نه تنها به عنوان یک مفهوم کمی و وابسته به رویدادها (مظروف)، بلکه به عنوان یک حقیقت کیفی، مستقل و جوهری معرفی می‌کند. «نسبی بودن» زمان در کنار «حقیقی بودن» حاکی از آن است که زمان نه تنها متأثر از درون بودِ خود نیست، بلکه بر مظروف خود تأثیرگذار است. قرآن صرفاً زمان را به صورت خطی (توالی رویدادها) بیان نکرده، بلکه اتصال گذشته وآینده در اکنون زمانی در قرآن مورد توجه آیات بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Concept of Time in the Qur’an: A Semantic Approach Based on Izutsu

نویسندگان English

Ali Reza Zakizadeh Renani 1
Ali Asghar Eslami Tanha 2
Sadiqeh Taheri 3
1 Assistant Professor , Institute for Humanities and Cultural Studies (IHCS) , Tehran, Iran,
2 Assistant Professor of Cultural and Communication Studies, Baqir al-Olum University, Qom , Iran
3 PhD student in Comparative Exegesis, Fatimah Al-Zahra Seminary, Isfahan, Iran
چکیده English

This article examines the semantic analysis of vocabulary related to the concept of “time” in the Holy Qur’an. The main objective is to provide a comprehensive conceptual framework for achieving a deeper understanding of time from the Qur’anic perspective. Adopting a descriptive–analytical approach and employing the method of Qur’anic semantics, this study investigates key temporal terms within authoritative exegetical texts. The data collected from the Qur’an and its commentaries were categorized according to two criteria: “generality” (broad temporal concepts such as the worldly life, the Hereafter, past, present, and future) and “specificity” (more particular terms such as day, month, year, and eternity).The findings indicate that the Holy Qur’an presents time not merely as a quantitative concept dependent on events (that which contains events), but also as a qualitative, independent, and substantial reality. The “relativity” of time, alongside its “real” nature, suggests that time is not only unaffected by its own internal constitution but also exerts influence upon that which it contains. The Qur’an does not portray time solely in a linear manner (as a sequence of events); rather, the connection between past and future within the present moment is emphasized in its verses

کلیدواژه‌ها English

Time
Quran
Waqt
Qur'anic Semantics. Izutsu
قرآن‌کریم
ابن اثیر، علی بن محمد. (1407ق). الکامل فی التاریخ، لبنان: دار الکتب العلمیة.
ابن درید، محمد بن حسن. (1987م). جمهرةاللغه، بیروت: دارالعلم للملایین.
ابن عاشور، محمد طاهر. (1420ق). تفسیر التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن فارس، أحمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب، بیروت: دارصادر.
احمد نگری، عبدالنبی. (1975م). جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون الملقّب بدستور العلماء، ج2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ارسطو، (1389). سماع طبیعی (فیزیک). ترجمه: محمد حسن لطفی، تهران: انتشارات طرح نو.
ازهرى، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
آشوری، داریوش. (۱۳۹۲). فرهنگ علوم انسانی (ویراست سوم)، تهران: نشر مرکز.
افلاطون. (1380). دوره‌ی آثار، ترجمه: محمد حسن لطفی، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
آلوسی، محمود. (1415ق). روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
الفیومی، أحمد بن محمد. (1397ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قاهره: دارالمعارف.
اکبریان، رضا. (1378). تبیین «وجود»ی «زمان» در نظام فلسفی صدرالمتألهین، خردنامه صدرا، شماره 17.
ایزوتسو، توشی‌هیکو. (1360). ساختمان معنایی مفاهیم اخلاقی- دینی در قرآن، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: انتشارات قلم. 
ایزوتسو، توشی‌هیکو. (1361). خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار.
بهمنیار بن مرزبان. (1375). التحصیل، تصحیح: مرتضی مطهری، تهران: دانشگاه تهران.
پورجبار جاهد، بهروز. (1385). (نظریه زمان) در فلسفه ابن سینا، علامه، شماره 10.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1376). الصحاح، تحقیق: احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.
حسینی تهرانی، محمد حسین. (1416ق). رساله‌ی نوین، مشهد: انتشارات علامه طباطبایی.
خسروانی، علیرضا. (1390ق). تفسیر خسروی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
دهقانی، رضا. (1398). زمان در اندیشه ملاصدرا و هایدگر گامی در تحقق پولی لوگ، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر وارتباطات.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1415ق). المفردات فی غریب القرآن، دمشق: دارالعلم الدار الشامیه.
زرکشی، بدر الدین. (1957م). البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر: دارالمعارف.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407). تفسیر الکشاف، بیروت: دار الکتاب العربی.
سجادی، جعفر. (1379). فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ.
سیبویه، ابوالحسن عمر بن عثمان. (1408ق). الکتاب (کتاب سیبویه)، تحقیق و شرح: عبدالسلام محمد هارون، قاهره: بی‌نا.
سیوطی، جلال الدین، (1404ق). الدار المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفی(ره).
صانعی دره بیدی، منوچهر و جمیل صلیبا. (1366). فرهنگ فلسفی، تهران: انتشارات حکمت.
صدرالمتألهین، محمدبن ابراهیم. (1378). الحکمة المتعالیة فی أسفار الأربعة العقلیه، قم: مصطفوی: علامت اختصاری: اسفار.
طباطبائى، محمدحسین. (1378). المیزان فی تفسیر القرآن، ج11، قم: انتشارات اسلامی.
طباطبائى، محمدحسین. (1422ق). نهایة الحکمه، چ16، قم: نشر اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1387). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، قم: تبیان.
طبری، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان، بیروت: دارالمعرفه.
طبری، محمد بن جریر. (1960م). تاریخ الطبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر: دارالمعارف.
طوسی، محمد بن حسن. (1412ق). تبیان، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طوسی، خواجه نصیرالدین. (1384). شرح الاشارات و التنبیهات، تحقیق: حسن زاده آملی، نمط پنجم، قم: بوستان کتاب.
طیب، عبدالحسین. (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: اسلام.
عاملی، ابراهیم. (1360). تفسیر عاملی، تهران: کتابفروشی صدوق.
فتح طاهری، علی. (1392). آهنگ زمان در فلسفة حیات برگسن، غربشناسی بنیادی، سال چهارم، شماره 2.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). العین، قم: مؤسسة دارالهجرة.
فلاطوری، عبدالجواد. (1394). دگرگونی بنیادی فلسفه‌ی یونان در برخورد با شیوه‌ی اندیشه‌ی اسلامی، ترجمه محمدباقر تلغری زاده، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه‌ی ایران.
فناری، محمد بن همزه. (1374). مصباح الانس، کوشش: محمد خواجوی، تهران: انتشارات مولی.
قیصری، داوود بن محمود. (1381). رسائل قیصری، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
کاشف الغطاء، جعفر. (1422ق). کشف الغطاء، قم: بوستان کتاب.
مطهری، مرتضی. (1380). آشنایی با قرآن، قم: مؤسسه انتشارات صدرا.
میبدی، احمد بن محمد. (1371). کشف الأسرار و عدة الأبرار، مصحح: علی اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
نظام الاعرج، حسن بن محمد. (1416ق)، تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، محقق: زکریا عمیرات، بیروت: دار الکتب العلمیة.
هنریک ساموئل نیبرگ. (1360)، ادیان قدیم ایران، ترجمه: سیف الدین نجم آبادی، تهران: مرکز ایرانی مطالعه فرهنگ‌ها.
یول، جورج، (1378). بررسی زمان، ترجمه محمود نور محمدی، تهران: انتشارات رهنما.
 
دوره 10، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 81-113

  • تاریخ دریافت 05 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 13 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 14 مرداد 1405