تقابلهای تصویری هدایت‌یافتگان و گمراهان در آیات مربوط به هدایت و ضلالت

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکترشریعتی، دانشگاه فردوسی ، مشهد، ایران

3 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

10.22034/isqs.2025.51501.2390
چکیده
استفاده از تصویر وتصویرآفرینی، یکی از ابزارهای بیانی قرآن کریم است که زمینه را برای درک بهتر مفاهیم قرآنی آماده می‌کند.در میان تصویرسازی‌های گوناگون قرآن، صنعت تقابل، جایگاه ویژه‌ای دارد.تقابل‌های تصویری در قرآن به عنوان یکی از عناصر کلیدی در ایجاد هماهنگی هنری و بیان عمیق مفاهیم، نقش مهمی ایفا می‌کنند. این پژوهش می‌کوشد تا با روشی توصیفی -تحلیلی به بررسی تقابل‌های تصویری هدایت یافتگان و گمراهان در آیات مربوط به هدایت و ضلالت بپردازد.نمونه‌های مورد بررسی در این پژوهش با تمرکز بر چگونگی تصویرسازی قرآن کریم ، به دو دسته اصلی تقابل‌های تصویری صریح(دوسویه) و ضمنی(یک سویه) تقسیم شده‌است ، تحلیل هر نمونه، با در نظر گرفتن ساختار بلاغی آیه، واژگان کلیدی، زمینه تفسیری و ویژگی‌های کلیدی تصویرسازی (مانند موسیقی، تخیل، تحرک و پویایی) صورت پذیرفته است.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با مهارت تمام، برجستگی‌های تصویری میان هدایت‌یافتگان و گمراهان را بر پایه‌ی اسلوب‌های بیانی همچون استعاره، تشبیه وتمثیل به تصویر کشیده است. تصاویر گمراهان نشانگر تاریکی، بن‌بست و تباهی است، در حالی که تصاویر هدایت‌یافتگان سرشار از روشنایی، آگاهی و سعادت ابدی است.ریتم موسیقایی آیات نیز با تصاویر هماهنگ شده و حس حرکت و پویایی به آن‌ها ‌بخشیده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Visual Contrasts Between the Guided and the Misguided in Verses Related to Guidance and Misguidance

نویسندگان English

elham keramati 1
abad abad 2
Seyyed Hossein Seyyedi 3
1 PhD student in Arabic Language and Literature, Ferdowsi University , Mashhad, Iran
2 Associate Professor of Department of Arabic Language and Literature.Dr. Ali Shariati-Faculty of Letters and Humanities. Ferdowsi University of Mashhad –Mashhad.Iran
3 Professor of Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad.Mashhad, Iran
چکیده English

The use of imagery is a key expressive tool in the Holy Quran, facilitating a deeper understanding of its concepts. Among Quranic visualizations, the literary device of Contrast holds a special place, aiding artistic harmony and profound expression. This research employs a descriptive-analytical method to examine the pictorial contrasts between the guided and the misguided in verses concerning Guidance and Misguidance.
Samples are categorized into explicit (two-sided) and implicit (one-sided) pictorial contrasts, analyzed based on rhetorical structure, key vocabulary, and dynamic features like musicality and motion. Findings indicate the Quran masterfully depicts these visual prominences using metaphor, simile, and parable. Images associated with the misguided signify darkness, deadlock, and ruin, whereas those of the guided are filled with light, awareness, and eternal felicity. The rhythmic flow of the verses harmonizes with these images, lending them dynamism. These powerful contrasts underscore the Quran’s inherent miracle and educational approach, ultimately engaging the audience’s imagination to encourage a thoughtful, conscious movement toward guidance and away from error.

کلیدواژه‌ها English

Holy Quran
. Images
Contrast
. Guidance
Misguidance
منابع
قرآن کریم
1. آلوسی، سید محمود. (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالمکتب العلمیه.
2. ابن عاشور، محمدبن طاهر. (1420). التحریر والتنویر، بیروت: موسسه تاریخ.
3. ابن فارس، احمد، (1399). معجم مقاییس اللغة، بیروت: دارالفکر.
4. ابن کثیر، إسماعیل بن عمر. (1412). تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزیع
5. ابن منظور، لسان العرب. (بی‌تا). چاپ اول، مصر: الامیریه بولاق.
6. پارسی نژاد، کامران. (1382). «ساختارگرایی و ساخت شکنی»، ادبیات داستانی، ش 69، صص 35-38
7. پورسیف، عباس. (1383). خلاصه تفاسیر قرآن مجید (المیزان و نمونه)، تهران: نشر شاهد.
8. جوادی آملی، عبدالله. (1375). هدایت در قرآن، مرکز نشر فرهنگی رجا.
9. جوادی آملی، عبدالله. (1378). تسنیم، چاپ اول، قم: مرکز نشر اسراء.
10. جوهری، ابونصر. (بی‌تا). الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دارارالعلم للملایین.
11. خرقانی حسن. (1398). علوم بلاغی و زیبایی‌شناختی قرآن 2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
12. راغب، عبدالسلام احمد. (1422). وظیفه الصوره الفنیه فی القرآن، طبعه الاولی، حلب: فصلت للدراسات والترجمه والنشر.
13. الرازی، فخرالدین محمد. (1436). التفسیر الکبیر، چاپ سوم قاهره: مکتبه التوفیقیه.
14. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412). المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم الدارالشافیه.
15. راغب، عبدالسلام احمد. (1387). وظیفه الصوره الفنیه فی القرآن، ترجمه سید حسین سیدی، کارکرد تصویر هنری در قرآن، تهران: انتشارات سخن.
16. زمخشری، محمود بن عمر. (1407). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتب العربی.
17. سیار، اطرش؛ لنگرودی، منیژه. (1371). هدایت و ضلالت در قرآن کلام و فلسفه، تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
18. شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1372). «صور خیال در شعر فارسی»، انتشارات آگاه، چاپ پنجم.
19. شوکانی، محمد بن علی بن محمد بن عبدالله. (1414). فتح القدیر، بیروت: دارابن کثیر، دارالکلم الطیب.
20. طباطبایی، سید محمدحسین. (1417). المیزان فی تفسیرالقرآن، چ 5، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
21. طبرسی، فضل بن حسین. (1408). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه.
22. عبداللهی عابد، صمد. (1398). هدایت و ضلالت از منظر قرآن با درآمدی بر تفسیر موضوعی قرآن، انتشارات دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.
23. عرفت پور، زینة. (1395). تصویرپردازی هنری در قرآن کریم با تکیه بر سوره‌های دهر، مدثر، ق، مرسلات و مطففین، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
24. قرائتی، محسن. (1383). تفسیر نور، چاپ یازدهم، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
25. قرشی، سید علی‌اکبر. (1374). تفسیر احسن الحدیث، ج 9، تهران: بنیاد بعثت.
26. قطب سید ابراهیم حسین شاذلی. (1359). تصویر فنی: نمایش هنری در قرآن، ترجمه محمدعلی عابدی، تهران: نشر انقلاب.
27. قطب، سید ابراهیم حسین شاذلی. (1360). آفرینش هنری در قرآن، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران: بنیاد قرآن.
28. قطب، سید ابراهیم حسین شاذلی. (1425). فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق.
29. کاشانی، ملا فتح‌الله. (1336). تفسیر منهج الصادقین فى الزام المخالفین‌، ج 7، تهران: محمدحسن علمی.
30. کرامتی، الهام؛ مرضیه آباد و سید حسین حسینی.(1404). تقابل‌های تصویری موحدان و مشرکان در آیات توحید و شرک، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی
31. مطلوب، احمد. (2000). معجم المصطلحات البلایه و تطورها، بیروت: مکتبه لبنان، ناشرون.
32. مکارم شیرازی، ناصر. (1364). تفسیر نمونه، چاپ سوم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
33. هاشمی، احمد. (بی‌تا). جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
 
The Holy Qur’an
1.    Al-Alūsi, Sayyid Mahmūd. (1415 AH). Rūḥ al-Ma‘ānī fī Tafsīr al-Qur’ān al-‘Aẓīm. Beirut: Dār al-Maktab al-‘Ilmiyyah. [in Arabic]
2.    Ibn ‘Āshūr, Muḥammad ibn Ṭāhir. (1420 AH). Al-Taḥrīr wa al-Tanwīr. Beirut: Mu’assasat Tārīkh. [in Arabic]
3.    Ibn Fāris, Aḥmad. (1399 SH). Mu‘jam Maqāyīs al-Lughah. Beirut: Dār al-Fikr. [in Arabic]
4.    Ibn Kathīr, Ismā‘īl ibn ‘Umar. (1412 AH). Tafsīr al-Qur’ān al-‘Aẓīm. Beirut: Dār al-Ma‘rifah li-l-Ṭibā‘ah wa al-Nashr wa al-Tawzī‘. [in Arabic]
5.    Ibn Manẓūr. Lisān al-‘Arab. (N.D.). 1st ed. Egypt: Al-Amīriyyah Būlāq. [in Arabic]
6.    Pārsī-Nezhād, Kāmran. (1382 SH). “Structuralism and Deconstruction.” Adabiyyāt-e Dāstānī, No. 69, pp. 35–38. [in Persian]
7.    Pūrsīf, ‘Abbās. (1383 SH). Khuṣlāṣat Tafāsīr al-Qur’ān al-Majīd (Al-Mīzān and Namūnah). Tehran: Nashr-e Shāhid. [in Persian]
8.    Jawādī Āmulī, ‘Abdullāh. (1375 SH). Hidāyat dar Qur’ān. Markaz-e Nashr-e Farhangī-ye Rajā’. [in Persian]
9.    Jawādī Āmulī, ‘Abdullāh. (1378 SH). Tasnīm. 1st ed. Qom: Markaz-e Nashr-e Asrā’. [in Persian]
10.    Al-Jawharī, Abū Naṣr. (N.D.). Al-Ṣiḥāḥ: Tāj al-Lughah wa Ṣiḥāḥ al-‘Arabiyyah. Beirut: Dār al-‘Ilm li-l-Malāyīn. [in Arabic]
11.    Kharqānī, Ḥasan. (1398 SH). ʿUlūm-e Balāghī va Zībā’ī-shenākhtī-ye Qur’ān 2. Qom: Pažūhishgāh-e Ḥawzah va Dāneshgāh. [in Persian]
12.    Rāghib, ‘Abd al-Salām Aḥmad. (1422 AH). Waẓīfat al-Ṣūrah al-Fanniyyah fī al-Qur’ān. 1st ed. Aleppo: Faṣīlah li-l-Dirāsāt wa al-Tarjamah wa al-Nashr. [in Arabic]
13.    Al-Rāzī, Fakhr al-Dīn Muḥammad. (1436 AH). Al-Tafsīr al-Kabīr. 3rd ed. Cairo: Maktabat al-Tawfīqiyyah. [in Arabic]
14.    Rāghib Iṣfahānī, Ḥusayn ibn Muḥammad. (1412 AH). Al-Mufarradāt fī Gharīb al-Qur’ān. Beirut: Dār al-‘Ilm al-Dār al-Shāfiyyah. [in Arabic]
15.    Rāghib, ‘Abd al-Salām Aḥmad. (1387 SH). Waẓīfat al-Ṣūrah al-Fanniyyah fī al-Qur’ān. Translated by Sayyid Ḥusayn Sayyidī as Kārkard-e Ṣūrat-e Honarī dar Qur’ān. Tehran: Intishārāt-e Sokhan. [in Persian]
16.    Al-Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ‘Umar. (1407 AH). Al-Kashshāf ‘an Ḥaqā’iq Ghuwāmiḍ al-Tanzīl. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Arabiyyah. [in Arabic]
17.    Sayyār, Atrash; Langarūdī, Manīzheh. (1371 SH). Hidāyat wa Ḍilālat dar Qur’ān: Kalām va Falsafah. Tehran: Markaz-e Chāp va Nashr-e Sāzmān-e Tablīghāt-e Islāmī. [in Persian]
18.    Shafī‘ī Kadkanī, Muḥammad Riḍā. (1372 SH). Ṣuwar-e Khiyāl dar Shi‘r-e Fārsī. 5th ed. Tehran: Intishārāt-e Āgāh. [in Persian]
19.    Al-Shawkanī, Muḥammad ibn ‘Alī ibn Muḥammad ibn ‘Abdullāh. (1414 AH). Fatḥ al-Qadīr. Beirut: Dār Ibn Kathīr, Dār al-Kalam al-Ṭayyib. [in Arabic]
20.    Ṭabāṭabā’ī, Sayyid Muḥammad Ḥusayn. (1417 AH). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qur’ān. 5th ed. Qom: Daftar-e Intishārāt-e Islāmī. [in Arabic]
21.    Ṭabarsī, Faḍl ibn Ḥusayn. (1408 AH). Majma‘ al-Bayān fī Tafsīr al-Qur’ān. Beirut: Dār al-Ma‘rifah. [in Arabic]
22.    ‘Abdullāhī ‘Ābid, Ṣamad. (1398 SH). Hidāyat wa Ḍilālat az Manẓar-e Qur’ān bā Darāmadī bar Tafsīr-e Mawḍū‘ī-ye Qur’ān. Nashr-e Dāneshgāh-e Shahīd Madanī Āzarbāyjān. [in Persian]
23.    ‘Urfatpūr, Zaynab. (1395 SH). Taṣvīr-pardāzī-ye Honarī dar Qur’ān Karīm bā Takiyye bar Sūreh-hā-ye Dahr, Muddaththir, Qāf, Mursalāt, va Muṭaffifīn. Tehran: Pažūhishgāh-e ‘Ulūm-e Insānī va Muṭāla‘āt-e Farhangī. [in Persian]
24.    Qarā’atī, Muḥsin. (1383 SH). Tafsīr-e Nūr. 11th ed. Tehran: Markaz-e Farhangī-ye Dars-hāyī az Qur’ān. [in Persian]
25.    Qureshī, Sayyid ‘Alī Akbar. (1374 SH). Tafsīr-e Aḥsan al-Ḥadīth. Vol. 9. Tehran: Bunyād-e Ba‘that. [in Persian]
26.    Quṭb, Sayyid Ibrāhīm Ḥusayn Shādhilī. (1359 SH). Taṣvīr-e Fannī: Namāyesh-e Honarī dar Qur’ān. Translated by Muḥammad ‘Alī ‘Ābidī. Tehran: Nashr-e Inqilāb. [in Persian]
27.    Quṭb, Sayyid Ibrāhīm Ḥusayn Shādhilī. (1360 SH). Āfarīnesh-e Honarī dar Qur’ān. Translated by Muḥammad Mahdī Fouladvand. Tehran: Bunyād-e Qur’ān. [in Persian]
28.    Quṭb, Sayyid Ibrāhīm Ḥusayn Shādhilī. (1425 AH). Fī Ẓilāl al-Qur’ān. Beirut: Dār al-Shurūq. [in Arabic]
29.    Kāshānī, Mullā Faṯh Allāh. (1336 SH). Tafsīr Manhaj al-Ṣādiqīn fī Ilzām al-Mukhālifīn. Vol. 7. Tehran: Muḥammad Ḥasan ‘Ilmī. [in Persian]
30.    Karamati, Elham; Abad, Marzieh, and Seyyed Hossein Hosseini. (2025/1404 SH). “Visual Contrasts between Monotheists and Polytheists in the Verses of Tawhīd and Shirk.” Quarterly Journal of Qur’anic Research.
31.    Maṭlūb, Aḥmad. (2000). Mu‘jam al-Muṣṭalaḥāt al-Balāghiyyah wa Taṭawwurihā. Beirut: Maktabat Lubnān, Nāshirūn. [in Arabic]
32.    Makārim Shīrāzī, Nāṣir. (1364 SH). Tafsīr-e Namūnah. 3rd ed. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [in Persian]
33.    Hāshimī, Aḥmad. (N.D.). Jawāhir al-Balāghah fī al-Ma‘ānī wa al-Bayān wa al-Badī‘. Beirut: Dār Iḥyā’ al-Turāth al-‘Arabī. [in Arabic]

  • تاریخ دریافت 02 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 30 شهریور 1404