تحلیل نگرۀ تاریخ مندی آیات پوشش شرعی زنان در قرآن با رویکرد گفتمان کاوی انتقادی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

10.22034/isqs.2025.52236.2416
چکیده
موضوع پوشش زنان مسلمان به سبب ابعاد دینی، اجتماعی و اخلاقی، همواره مورد توجه محققان قرار دارد. مسئلۀ محوری این پژوهش، تقابل دو خوانش متفاوت از آیات مرتبط با پوشش شرعی زنان بر مبنای نگرۀ تاریخ‌مندی است. خوانش نخست بر فراتاریخی و عام بودن آیات تأکید دارد و خوانش دوم، آیات مذکور را متعلّق و وابسته به بستر تاریخی عصر نزول وحی تلقی می‌کند. این تقابل، به دلیل تبعات عملی متفاوت، چالش‌های گوناگونی را در عرصه اجتماعی ایجاد می‌کند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، به واکاوی دلایل خوانش تاریخ‌مند و ارزیابی آنها در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین می‌پردازد. در سطح توصیف، ساختار نحوی و گزینش‌های زبانی کلام الهی، پوشش شرعی را به‌عنوان حکم واجب، عام و مستمر دینی نمایان می‌سازد. در سطح تفسیر نیز دلالت‌های ضمنی، بافت درون‌متنی و موقعیتی، احکام پوشش را واجد اصولی ثابت، فراگیر و قابل انطباق بر سایر بسترهای تاریخی معرفی می‌کند. تحلیل در سطح تبیین نیز آیات را بخشی از گفتمان کلان زندگی توحیدی و در تقابل با گفتمان مادی‌گرا مطرح می‌کند که ایدئولوژی نهفته در آن، مبین قدرت مطلق خداوند جهت بازتعریف هویت فردی و اجتماعی زنان، مبتنی بر مؤلفۀ دین‌داری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of the Historicity of the Verses on Women's Islamic Dress Code in the Qur'an through the Lens of Critical Discourse Analysis

نویسندگان English

Fereshte Kuini 1
Ali Sharifi 2
1 PhD Candidate in Quranic and Hadith Studies, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
2 Associate professor of Department of Quranic and Hadith Studies, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده English

The topic of Muslim women's dress, due to its religious, social, and ethical dimensions, consistently garners scholarly attention. The perspective of the historicity of religious dress is one viewpoint articulated through two distinct concepts. One interpretation posits that the revelation of Qur'anic verses (24:31 & 33:59) specifically addressed the historical context and needs of the revelation era, rendering them inapplicable today.

Employing a descriptive-analytical method and Norman Fairclough's critical discourse analysis (CDA) model, this study examines the rationale behind this historicity view concerning these verses. At the description level, intentional lexical choices and syntactic structure in the verses establish Islamic modest dress as a mandatory, universal, and enduring religious decree. At the interpretation level, the illocutionary force and co-textual meaning present dress rulings as embodying fixed, comprehensive principles adaptable to diverse historical contexts.

Analysis at the explanation level situates the verses within the broader discourse of monotheistic living, positioned against materialistic discourse. The underlying ideology reveals God's absolute authority, aiming to redefine women's individual and social identity based on piety. This CDA demonstrates the verses' enduring validity beyond their specific historical moment of revelation.

کلیدواژه‌ها English

Islamic dress code
Historicity
Critical Discourse Analysis (CDA)
Hijab verses
Religious identity
منابع
قرآن کریم.
1.    ابن‌درید، محمدبن‌حسن‏(1998 م)، جمهرة‌اللغة، بیروت: دارالعلم للملایین‏.
2.    ابن عاشور، محمد طاهر (1420 ق)، تفسیر التحریر و التنویر، 30 ج، تهران: نشر نو.
3.    ابن فارس، احمدبن فارس (1404 ق)، معجم مقاییس اللغه، محقق: عبدالسلام محمد هارون، 6 ج، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
4.    ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)، لسان العرب، 15 ج، چاپ سوم، بیروت: دار صادر.
5.    ابوزید، نصر حامد، عبدالله نصری، هلال سزگین (1393 ش)، محمد (ص) و آیات خدا، مترجم: فریده فرنودفر، تهران: علم.
6.    ابوزید، نصرحامد (1397 ش)، دایره‌های ترس، ترجمۀ ادریس امینی، تهران: نشر نگاه معاصر.
7.    الأخفش الأصغر، (1945 م)، الاختیارین المفضلیات و الاصمعیات، محقق: أحمد محمد شاکر و عبدالسلام محمد هارون، مصر: دارالمعارف.
8.    استیس، ترنس (1381 ش)، دین و نگرش نوین، ترجمۀ احمدرضا جلیلی، تهران: حکمت.
9.    اعشی، میمون بن قیس (1994 م)، دیوان اعشی، شارح: محمد احمد قاسم، بیروت: المکتب الإسلامی.
10.    افتخاری، اصغر (1384 ش)، مصلحت و سیاست؛ رویکردی اسلامی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
11.    آقاگل‌زاده، فردوس (1394 ش)، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
12.    ایازی، سید محمدعلی (1380 ش)، قرآن و فرهنگ زمانه، تهران: انتشارات کتاب مبین.
13.    البانی، محمد ناصرالدین (1421 ق)، الرد المفحم، اردن: المکتبه الاسلامیه.
14.    بشیر، حسن (1385 ش)، تحلیل گفتمان دریچه‌ای برای کشف ناگفته‌ها، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
15.    بهجت پور، عبدالکریم (1390 ش)، همگام با وحی: تفسیر تنزیلی، 6 ج، قم: مؤسسه التمهید.
16.    بهرام‌پور، شعبان علی (1379 ش)، درآمدی بر تحلیل گفتمان، گفتمان و تحلیل گفتمانی، به کوشش محمدرضا تاجیک، تهران: انتشارات فرهنگ گفتمان.
17.    بیهقی، احمد بن حسین (1424 ق)، السنن الکبری،11 ج، بیروت: دار الکتب العلمیه.
18.    پارسانیا، حمید (1379 ش)، علم و فلسفه، تهران: مؤسسۀ فرهنگی دانش و اندیشۀ معاصر.
19.    ترکاشوند، امیرحسین (1390 ش)، حجاب شرعی در عصر پیامبر، تهران: بی‌نا.
20.    جعفریان، رسول (1386 ش)، از پیدایش اسلام تا ایران اسلامی، تهران: کانون اندیشۀ جوان.
21.    جفری، آرتور (1372 ش)، واژگان دخیل در قرآن، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران: توس.
22.    جوادی آملی، عبدالله (1375 ش)، زن در آینه جلال و جمال، قم: اسراء.
23.    ------------(1380 ش)، تفسیر تسنیم، قم: اسراء.
24.    حرب، علی (2005 م)، نقد النص، مغرب: المرکز الثقافی العربی.
25.    حطیئه، جرول بن اوس (1412 ق)، دیوان الحطیئه، مصر: مطبعة التقدم.
26.    درپر، مریم (1392 ش)، سبک‌شناسی انتقادی، تهران: علم.
27.    روشه، گای (1379 ش)، کنش اجتماعی، مترجم: هما زنجانی زاده، مشهد: دانشگاه فردوسی.
28.    ریترز، جرج (1388 ش)، نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر، مترجم: محسن ثلاثی، تهران: علمی.
29.    الزبیدی، محمد بن محمد (1385 ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، مصحح علی شیری،20 ج، بیروت: دارالهدایه.
30.    زحیلی، وهبه (1418 ق) تفسیر المنیر، 16 ج، بیروت: دارالفکر المعاصر
31.    الزرکشی، محمد بن عبدالله (1376 ق)، البرهان فی علوم القرآن، محقق: محمد أبوالفضل إبراهیم، 4 ج، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة.
32.    سروش، عبدالکریم (1385 ش)، بسط تجربه نبوی، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
33.    -------------(1381 ش)، گفتگو با عنوان «اسلام، وحی، نبوت». وب‌سایت رسمی دکتر سروش.
34.    سعیدی روشن، محمدباقر (1387 ش)، زبان قرآن و مسائل آن، تهران: سمت.
35.    سلطانی، علی‌اصغر (1384 ش)، قدرت، گفتمان و زبان، تهران: نشر نی.
36.    سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر (1421 ق)، الإتقان فی علوم القرآن، محقق: فواز احمد زمرلی، بیروت: دارالکتاب العربی.
37.    -----------------(1404 ق)، الدر المنثور، بیروت: دارالفکر
38.    شوقی‌ضیف (1960 م)، تاریخ الادب العربی، قاهره: دارالمعارف.
39.    صالح، صبحی (1374 ش)، نهج‌البلاغه، قم: مرکز البحوث الاسلامیه.
40.    طباطبایی، سید محمدحسین (1373 ش)، قرآن در اسلام، گردآوری: هادی خسروشاهی، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
41.    -------------، (1417 ق)، المیزان فی تفسیر القرآن،20 ج، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
42.    طبرسی، فضل بن حسن (1408 ق)، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، 10 ج، بیروت: دارالمعرفة.
43.    طَرَفَةبن‌العَبْد (1423 ق)، دیوان طرفه، تحقیق: مهدی‌محمد ناصرالدین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
44.    الطعان، احمد ادریس (1428 ق)، العلمانیون و القرآن الکریم، دمشق: دار ابن حزم للطباعه.
45.    طوسی، محمد بن حسن (1389 ش)، التبیان فی تفسیر القرآن، قم: آل البیت.
46.    العباقی، حسن (2009 م)، القرآن الکریم و القرائة الحداثیة، دمشق: دار صفحات للدراسات و النشر.
47.    عبدالرئوف، حسین (1390 ش)، سبک‌شناسی قرآن کریم، مترجم: پرویز آزادی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
48.    عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه (1415 ق)، نورالثقلین،5 ج، قم: اسماعیلیان.
49.    علی، صالح احمد (1384 ش)، عرب کهن در آستانۀ بعثت، مترجم: هادی انصاری، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
50.    فخر رازی، محمد بن عمر (1420 ق)، التفسیر الکبیر، دمشق: مکتب تحقیق دار احیاء التراث العربی.
51.    فراستخواه، مقصود (1377 ش)، دین و جامعه، تهران: شرکت سهامی انتشار.
52.    -------------(1374 ش)، دین در چالش میان اعتقاد و انتقاد، تبریز: بی‌نا.
53.    -------------(1397 ش)، دین در ایران: امر رئال و امر رادیکال، وب‌سایت مقصود فراستخواه.https://farasatkhah.com.
54.    فرشیدورد، خسرو (1382 ش)، عربی در فارسی، تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
55.    فرکلاف نورمن (1379 ش)، تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمه فاطمه شایسته پیران و دیگران، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه.
56.    فیومی، احمد بن محمد (1428 ق)، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العصریة
57.    قابل، احمد (1392 ش)، احکام بانوان در شریعت محمدی، تهران: مؤسسۀ فرهنگی پژوهشی پارسیان.
58.    قائمی نیا، علیرضا (1393 ش)، بیولوژی نص: نشانه‌شناسی و تفسیر قرآن، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
59.    قمی، علی بن ابراهیم (1363 ش)، تفسیر القمی، مصحح طیب جزایری،2 ج، قم: دارالکتاب.
60.    کدیور، محسن (1391 ش الف)، «حجاب اجباری فاقد دلیل معتبر شرعی است»، وب‌سایت محسن کدیور.https://kadivar.com.
61.    ----------(1390 ش)، «بازخوانی حقوق زنان در اسلام: عدالت مساواتی به‌جای عدالت استحقاقی»، وب‌سایت محسن کدیور. https://kadivar.com.
62.    -----------(1391 ش ب)، «تأملی در مسئله حجاب»، شمارۀ 5-1، وب‌سایت محسن کدیور. https://kadivar.com.
63.    کولتنر، جان دبیلو (1369 ش)، ارتباط گفتاری میان مردم، مترجم: سید علی‌اکبر میرحسینی و قاسم کبیری، تهران: امیرکبیر.
64.    کوبلی، پاول (1378 ش)، نظریه‌های ارتباط، مترجم: احسان شاقاسمی، تهران: پژوهشکدۀ علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
65.    لوکس، استیون (1375 ش)، قدرت، نگرشی رادیکال، ترجمۀ عماد افروغ، تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا.
66.    مجتهد شبستری، محمد و همکاران (1429 ق)، المرأة فی الفکر الاسلامی المعاصر، بیروت: دارالهادی.
67.    مجتهد شبستری، محمد (1379 ش)، نقدی بر قرائت رسمی از دین، تهران: طرح نو.
68.    ----------------(1385 ش)، تأملاتی در قرائت انسانی از دین، تهران: طرح نو.
69.    ----------------(1399 ش)، «خوانش پدیدارشناسانه از متن قرآن». وب‌سایت شخصی محمد مجتهد شبستری http://mohammadmojtahedshabestari.com
70.    مجلسی، محمدباقر (1377 ش)، زندگانی حضرت زهرا سلام‌الله علیها، ترجمۀ محمد روحانی علی‌آبادی، تهران: مهام.
71.    مدرسی، محمدتقی (1419 ق)، من هدی القرآن، 18 ج، تهران: دار محبی الحسین علیه‌السلام.
72.    مراغی، احمد مصطفی (1365 ق)، تفسیر المراغی، 30 ج، مصر: شرکة مکتبة مصطفی البابی الحلبی.
73.    مرنیسی، فاطمه (1380 ش)، زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش، ترجمۀ ملیحه مغازه‌ای، تهران: نشر نی.
74.    مصباح یزدی، محمدتقی (1396 ش)، آموزش عقاید، 3 ج، تهران: امیرکبیر.
75.    مصطفوی، حسن (1368 ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم،14 ج، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.
76.    مطهری، مرتضی (۱۳۷۸ ش)، مجموعه آثار، تهران: صدرا.
77.    مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1431 ق)، موسوعه الشیخ المفید،15 ج، قم: دارالمفید.
78.    مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان (1374 ش)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
79.    ملکیان، مصطفی (1394 ش)، در رهگذار باد و نگهبان لاله،2 ج، تهران: نگاه معاصر.
80.    هاشمی، احمد (1381 ش)، جواهر البلاغه، محقق: حمید جزایری، قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیه.
81.    یارمحمدی، لطف‌الله (1393 ش)، گفتمان‌شناسی رایج و انتقادی، تهران: انتشارات هرمس.
82.    یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس لوئیز (1395 ش)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
83.    Barlas,Asma (2002), Believing Women in Islam; Unreading Patriarchal Interpretations of the Quran, Austin:University of Texas Press.
84.    Barlas,Asma(2006); Women’s and Feminist Readings of the Qur’an,” in Jane McAuliffe (ed.),Cambridge University Press.
85.    Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Historicity. In Encyclopaedia Britannica Online. Retrieved from https://www.britannica.com/topic/historicity
86.    Fairclough, Norman,(1989), Language and Power. New York: Longman Inc.
87.    Little, Daniel. (2007). Philosophy of history. In Edward N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. Retrieved from https://plato.stanford.edu/entries/history/
88.    Nickles, Thomas. (2017). Historicist theories of scientific rationality. In Edward N. 
89.    Wadud, Amina(1999), Qur'an and woman. rereading the interpretation sacred text from a womans perspective,  NewYork, Oxford University Press.
90.    Wadud, Amina(2006), Inside of Gender Jihad, Oxford: Oneworld Publications.

  • تاریخ دریافت 21 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 06 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 28 آذر 1404