مطالعه تحلیلی - انتقادی دیدگاه‌های مفسران فریقین درباره مکر خدا با رویکرد تفسیر کلامی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشیار دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

10.22034/isqs.2026.52541.2428
چکیده
صفات خبری در قرآن، به‌ویژه آن‌ دسته که با معانی منفی در عرف انسانی پیوند دارند، همواره محل مناقشه تفسیری و کلامی بوده‌اند. این پژوهش به بررسی مفهوم «مکر» و چگونگی نسبت‌دادن آن به خداوند در قرآن کریم پرداخته و تلاش کرده است با تحلیل واژگانی، قرآنی و تفسیری، معنای آن را در چارچوبی تنزیهی و توحیدی بازخوانی کند. روش پژوهش تحلیلی–انتقادی است و داده‌ها با بررسی آراء تفسیری پانزده مفسر شاخص شیعه و سنی گردآوری شده است. پس از دسته‌بندی دیدگاه‌ ها در قالب مدل‌ های تفسیری گوناگون، ارزیابی نهایی نشان می‌دهد که دیدگاه‌هایی که مکر را صرفاً مجاز بلاغی، استعاره، یا بخشی از سازوکارهای سنت‌ربوبی تفسیر می‌ کنند، به‌رغم برخی نکات قابل توجه، از انسجام مفهومی و عقلی کافی برخوردار نیستند. در مقابل، دیدگاه‌هایی که مکر الهی را فعلی واقعی، تدبیری پنهان و واکنشی عادلانه در برابر ظلم انسان می‌ دانند، نه‌ تنها با شواهد قرآنی و تحلیل‌ های لغوی هم‌خوان‌ترند، بلکه تبیینی عقل‌پسند، کلامی و در عین حال متن‌ محور از این وصف الهی ارائه می‌ دهند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical-Analytical Study of Sunni and Shia Exegetes’ Views on Divine Makr from a Theological-Exegetical Perspective

نویسندگان English

Farid Bazrafshan Moghadam 1
Kavos Roohi Barandagh 2
1 Ph.D. student at Tarbiat Modares  University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Faculty of  Humanities, Tarbiat Modares University,Tehran, Iran
چکیده English

Certain divine attributes mentioned in the Qur’an—especially those associated with negative connotations in human understanding—have long been a point of theological and exegetical controversy. This study focuses on the concept of makr (divine plotting) and its attribution to God in the Qur’an. Through a lexical, Qur’anic, and exegetical analysis, the research seeks to reinterpret this term within a framework of divine transcendence and unity (tanzīh and tawḥīd). Employing a critical-analytical methodology, the study examines the interpretive positions of fifteen prominent Sunni and Shia exegetes. After classifying these views into distinct interpretive models, the findings reveal that approaches treating makr merely as metaphor, rhetorical device, or a component of divine custom (sunnat al-rubūbiyyah), though containing noteworthy elements, lack sufficient conceptual and rational coherence. In contrast, views that consider divine makr as a real act—concealed planning and a just response to human wrongdoing—not only align more closely with Qur’anic usage and linguistic evidence, but also provide a theologically sound and textually grounded explanation of this divine attribute.

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌‌‌‌‌‌‌‌‌rsquo
anic exegesis
divine makr
anthropomorphic attributes
Sunni and Shia exegetes
anthropomorphism
قرآن کریم
ابن‌عاشور، محمدطاهر. (۱۴۲۰ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: فرهنگ نشر نو.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. به کوشش عبدالسلام محمد هارون. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جبل، محمد حسن. (۲۰۱۰م). المعجم الاشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم. قاهره: مکتبة الآداب.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۶۳). «تفسیر سوره بقره، جلسه ۲۶». بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء. https://javadi.esra.ir/en/w/-25-1363-12-27-
ــــــــــــ. (۱۳۶۶). «تفسیر سوره بقره، جلسه ۴۳۲». بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء. https://javadi.esra.ir/en/w/-432-1366-10-09-
ــــــــــــ. (۱۳۶۸الف). «تفسیر سوره آل عمران، جلسه ۱۳۰». بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء. https://javadi.esra.ir/ar/w/alemran_130
ــــــــــــ. (۱۳۶۸ب). «تفسیر سوره آل عمران، جلسه ۲۵۲». بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء. https://javadi.esra.ir/ar/w/alemran_252
ــــــــــــ. (بی‌تاالف). «تفسیر سوره اعراف، جلسه ۲۲۶». بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء. https://javadi.esra.ir/en/w/aaraf_226
ــــــــــــ. (بی‌تاب). «تفسیر سوره انعام، جلسه ۱۱۸». بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء. https://javadi.esra.ir/en/w/anaam_118 
حلی، حسن بن یوسف. (۱۳۹۹ق). کشف‌المراد فی‌شرح تجریدالاعتقاد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. به کوشش صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.
رضا، محمد رشید. (۱۴۱۴ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. بیروت: دارالمعرفة.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت: دارالکتب العربی.
سبحانی تبریزی، جعفر. (۱۴۲۷ق). بحوث فی الملل و النحل. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
شریفی، محمد و اشتیاقی، نسرین. (۱۳۹۴ش). «مکر و چگونگی انتساب آن به خداوند». مطالعات قرآنی. سال ششم. شماره ۲۲. صفحات مقاله.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۸ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
طبری، محمد بن جریر. (بی‌تا). جامع البیان عن تأویل آی القرآن. مکه مکرمه: دار التربیة و التراث.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عبداللهی، طاهره و یوسفی، رقیه. (۱۳۹۹ش). «چگونگی انتساب مکر به خداوند: تطبیق دیدگاه مفسران اشاعره و شیعه». مطالعات دین‌پژوهی. سال چهارم. شماره ۸. صفحات مقاله.
عسکری، ابوهلال. (۱۴۱۲ق). معجم الفروق اللغویة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فضل‌الله، محمدحسین. (۱۴۳۹ق). من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
قاسمی، جمال‌الدین. (۱۴۱۸ق). تفسیر القاسمی: محاسن التأویل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴ش). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو.
قطب، سید. (۱۴۰۸ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
کرمی‌نیا، محمد و حسینی امین، حسین. (۱۳۹۷ش). «بررسی مفهوم مکر خدا». پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی. شماره ۵۱. صفحات مقاله.
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دارالفکر.
مصطفوی، حسن. (۱۳۸۵ش). التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
مظفر، محمدرضا. (بی‌تا). أصول الفقه. قم: اسماعیلیان.
دوره 10، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 1-28

  • تاریخ دریافت 30 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 19 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 25 دی 1404