تحلیل اجتماعی کنش منافقان در قرآن کریم (بر اساس نظریه نمایشی اروینگ گافمن)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.22034/isqs.2026.54723.2504
چکیده
پدیده نفاق در نظام معنایی قرآن کریم، فراتر از یک رذیله اخلاقی، به مثابه یک «استراتژی کنشگری اجتماعی» و الگویی پیچیده از مدیریت رفتار در فضای عمومی قابل واکاوی است. این پدیدة رفتاری از یک باور قلبی صرف فراتر رفته و به یک «کنش نمایشی» آگاهانه در بطن جامعه تبدیل می‌شود. هدف این پژوهش، مطالعه «کنش منافقان» در متن قرآن به مثابه یک «اجرای نمایشی» از منظر جامعه‌شناس مشهور، «اروینگ گافمن» است. وی زندگی اجتماعی را محصول «کنش متقابل» میان افراد می‌داند که در آن، هر فرد می‌کوشد تصویری خاص از خود به نمایش بگذارد. این جستار با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، به واکاوی سازوکارهای عملکرد منافقان در «صحنه اجتماعی» جامعه نخستین اسلامی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که منافقان در قرآن، کنش‌های خود را از طریق تفکیکِ قاطع میان «جلو صحنه» -که در آن نقاب ایمان و وفاداری در پیشگاه پیامبر (ص) و مؤمنان بر چهره می‌زنند- و «پشت‌صحنه» که در آن هویت واقعی همراه با تردید و دشمنی خود را بروز می‌دهند- مدیریت کرده‌اند. همچنین نتایج حاکی از آن است که قرآن کریم توصیفی دقیق از فرآیندهای «مدیریت برداشت» توسط منافقان (از طریق سوگندهای دروغین و مظاهر فریبنده) ارائه داده و خود به عنوان یک «افشاگر

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Social Analysis of the Dramatic Personality of Hypocrites in the Holy Quran (Based on Erving Goffman’s Impression Management Theory)

نویسندگان English

Faroogh Nnemati 1
Shahla Shakibaeefar 2
1 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

The phenomenon of “hypocrisy” (nifāq) in the Holy Quran, beyond being a purely theological stance, encompasses complex behavioral patterns and organized social actions that threaten the integrity of the Islamic community. This study aims to analyze the sociological functions of the hypocrites’ behavior by examining their “dramatic personality” through the lens of Erving Goffman’s “Impression Management” theory. The core issue of this research is how hypocrites utilize symbolic tools to maintain a balance between their “professed faith” and their “concealed disbelief.” The research methodology is descriptive-analytical, based on the extraction and thematic categorization of key Quranic verses. Within this framework, the actions of hypocrites are examined in two distinct spheres: the “front stage” (the hypocrites’ verbal and behavioral displays within the community of believers to gain legitimacy) and the “back stage” (their private conspiracies, ridicule, and secret gatherings with their associates). The findings indicate that hypocrites employ sophisticated impression management strategies to maintain a social facade and artificial conformity with the Islamic community. However, due to the structural contradiction between their “performed role” (outward faith) and their “internal reality” (hypocrisy), they suffer from “role distance” during critical junctures and divine disclosures, which

کلیدواژه‌ها English

Holy Quran
Hypocrites (Munafiqin)
Dramatic Personality
Impression Management
Erving Goffman
Sociology of Hypocrisy
Social Role-Playing
قرآن کریم.
آخوندی، محمدباقر. (1393). «سنخ‌شناسی نفاق در قرآن مجید (بررسی جامعه‌شناختی پدیدة نفاق)». آموزه‌های قرآنی. شماره20. صص 53-76.
ایمان، محمدتقی؛ و گلمراد مرادی. (1390). «روش‌شناسی نظریة اجتماعی گافمن». جامعه‌شناسی زنان. سال دوم. شماره2. صص 59-77.
بوردیو، پیر. (۱۳۹۰). تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی. ترجمه: حسن چاوشیان. تهران: ثالث. 
جاوری، محمدجواد. (1392). تهدیدات نرم سیاسی در قرآن کریم. چاپ اول. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دائره المعارف قرآن. (1399). سرویراستار: جین دَمن مک اولیف. جلد5. چاپ اول. تهران: حکمت. 
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دار العلم الشامیة.
روحی، محمد؛ و محمدتقی فیاض‌بخش. (1392). تفسیر واژگان قرآن کریم. چاپ اول. تهران: جلوة نور علوی. 
ریتزر، جورج. (1383). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمه: محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (۱۳۷۲). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
سلیمی، سیده فاطمه؛ و زهرا یوسفی. (1405). «مفهوم‌سازی نفاق در گفتمان قرآنی با رویکررد نیروپویایی تالمی». پژوهش‌های زبانشناختی قرآن. صص 11-20.
شریعتی، علی. (۱۳۸۵). گفتگوهای تنهایی. تهران: دیدار.
شریعتی، علی. (1391). فرهنگ لغات. چاپ ششم. تهران: قلم.
فروند، ژولین. (۱۳۸۹). نظریه‌های مربوط به علوم انسانی. ترجمه: علی‌محمد کاردان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
قرشی، سیدعلی‌اکبر. (1371). واژه‌شناسی قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
گافمن، اروینگ. (۱۳۹۴). نمود خود در زندگی روزمره. ترجمه: مسعود کیان‌پور. تهران: انتشارات مرکز.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۲). علوم قرآنی. قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
دوره 10، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 107-135

  • تاریخ دریافت 10 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 29 مهر 1405