بررسی تطور ساختار تأویل عرفانی در تفسیر روح‌البیان و جایگاه آن در عرفان ابن‌عربی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

10.22034/isqs.2025.52030.2406
چکیده
قرآن، به‌عنوان متنی الهی و زنده، محدود به یک ساحت معرفتی خاص نیست و همواره بستر گسترش‌پذیری معنا را برای قرائت‌های عقلانی و شهودی فراهم می‌آورد. عرفان، به‌ویژه در صیغه‌ی تأویلی خود، یکی از مهم‌ترین میدان‌های این گسترش معنایی است. با این‌ حال، هر تأویل عرفانی که فاقد بنیاد عقلانی و التزام شرعی باشد و صرفاً بر ذوق شخصی مفسر تکیه کند، از اعتبار معرفتی و دینی ساقط می‌شود و از مسیر مقاصد وحی فاصله می‌گیرد. در این میان، اسماعیل‌حقّی بروسوی، مفسر برجسته سده یازدهم هجری، در تفسیر پرحجم و مشهور خود روح‌البیان، کوشیده است میان ظاهر شریعت و باطن طریقت پیوندی معنادار برقرار سازد و آیات الهی را در پرتو شهود عرفانی و با رعایت ساختار ظاهری آن بازخوانی کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد ساختارشناختی، به بررسی تطور ساختار تأویل عرفانی در روح‌البیان پرداخته و جایگاه آن را در منظومه عرفانی ابن‌عربی بازکاوی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که دستگاه تفسیری بروسوی از یک‌سو متأثر از مبانی وحدت وجودی و تأویلات اشراقی ابن‌عربی است، و از سوی دیگر، به سبب تأکید بر مراتب معنا و تقدم ظاهر بر باطن، از پیروی مطلق از مکتب ابن‌عربی فاصله می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Study of the Evolution of the Structure of Mystical Interpretation in Rūḥ al-Bayān and Its Place in the Mysticism of Ibn ‘Arabī

نویسنده English

Bagher riyahimer
Assistant Professor of Al-Mustafa International University.Qom. Iran
چکیده English

Although the text of the Quran is not known as a purely scientific, philosophical, or mystical text, its semantic capacity is such that it provides a suitable platform for diverse readings and entry into various fields of knowledge, including mysticism. However, if any mystical interpretation is not based on rational and religious principles and is based solely on the personal taste and approval of the interpreter, it will not only lack scientific and religious validity, but also provide the basis for deviation from the transcendent purposes of revelation. One of the prominent figures of mystical interpretation in the 11th century AH is Ismail Haqqi Brosavi, who, in his extensive and tasteful interpretation entitled Ruh al-Bayan, has attempted to interpret the verses of the Quran from a mystical and allusive perspective, while at the same time observing the religious aspects. The present study, with a descriptive-analytical approach, has examined the typology of Ismail al-Haqqi's mystical interpretations and has attempted to analyze his mystical foundations and show the differences and distinctions between his interpretations and those of other previous mystical commentators, especially those following the school of Ibn Arabi.

کلیدواژه‌ها English

Ismail Haqi
interpretation
typology
spirit of the statement
symbolic mysticism
theoretical mysticism
منابع
قرآن ‏کریم
1.    آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415 ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و سبع المثانی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
2.     ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1376 ش). ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، تهران: طرح نو.
3.    ابن أبی‏جمهور، محمد بن علی. (1405 ق). عوالی اللّئالی العزیزة فی الأحادیث الدّینیّة، قم: سیدالشهداء (ع).
4.    ابن‏تیمیه، احمدبن عبدالحلیم. (بی‏تا). منهاج السنة النبویة، بیروت: دارالفکر.
5.    ابن‏جوزی، عبدالرحمن بن علی. (بی‏تا). الموضوعات، بیروت: دار الکتب العلمیة.
6.    ابن‏خلدون، عبدالرحمن بن خلدون. (1369 ش). مقدمه‏ی ابن خلدون، محمدپروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
7.    ابن‏عربی، محمّد بن علی. (1400 ق). فصوص الحکم، بیروت: دار الکتاب العربی.
8.    ابن‏عربی، محمّد بن علی. (1422 ق). تفسیر ابن‏عربی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
9.    ابن‌منظور، محمّد بن مکرم. (1405 ق). لسان‌العرب، قم: نشر الأدب الحوزة.
10.    راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1416 ق). مفردات الفاظ القرآن، دمشق: دار القلم.
11.    راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1405 ق). مقدّمه جامع‌التّفاسیر مع تفسیر الفاتحه و مطالع ‌البقرة، کویت: دار الدعوة.
12.    بابایی، علی‏اکبر و دیگران. (1379 ش). روش‏شناسی تفسیر قرآن، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، تهران: سمت.
13.    بحرانی، هاشم بن سلیمان، (1427 ق). البرهان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
14.    پاکتچی، احمد. (1389 ش). تاریخ تفسیر قرآن کریم، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
15.    ترمذی، محمد بن عیسی. (1408 ق). سنن الترمذی، بیروت: دار الفکر.
16.    حجتی، سید محمدباقر. (1361 ش). چهارده مقاله و گفتار، تهران: بنیاد قرآن.
17.    حرعاملی، محمد بن حسن. (1412 ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
18.    حقی‌، اسماعیل بن مصطفی. (1405 ق). ‏روح‏البیان‌، بیروت: دارالفکر.
19.    حکیم، سید محمدباقر. (1417 ق). علوم القرآن، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
20.    حنفی، عبدالمنعم. (1993 م). موسوعه الفرق و الجماعات و المذاهب و الأحزاب و الحرکات الإسلامیه، قاهرة: دارالرّشاد.
21.    دشتی، مهدی. (1382). «تأملی دوباره در تفسیر کشف‏الأسرار میبدی»، سفینه، شماره 1، صص 31-51.
22.    دهخدا، علی‏اکبر. (1377 ش). لغت‏نامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
23.    ذهبی، محمدحسین. (2000 م). التفسیر والمفسرون، قاهرة: داروهبة.
24.    رادا کریشنان، سروپالی و دیگران. (1367 ش). تاریخ فلسفه شرق و غرب، خسرو جهان‌داری، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
25.    رفعت افندی، احمد. (1882 م). لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول: بی‏نا.
26.    زبیدی، سید محمد مرتضی. (1420 ق). تاج العروس، بیروت: دار الهدایة.
27.    زرقانی، محمّد عبدالعظیم. (2001 م). مناهل العرفان، بیروت: دار الکتاب العربی.
28.    سیوطی، جلال الدین. (1376 ش). الإتقان فی علوم القرآن، تهران: امیرکبیر.
29.    شاکر، محمدکاظم. (1382 ش). روش‌های تأویل قرآن، قم: بوستان کتاب.
30.    شجاری، مرتضی، زهرا گوزلی. (1392). «علم و نقش آن در کمال آدمی از دیدگاه ابن‏عربی و ملاصدرا»، پژوهش‏های فلسفی دانشگاه تبریز، شماره 13، صص 19-46.
31.    طباطبایی، سید محمدحسین. (1390 ق). المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
32.    طبرسی، فضل بن حسن. (1426 ق). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالعلوم.
33.    طبری، محمد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.
34.    طریحی، فخرالدّین. (1386 ق). مجمع البحرین، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
35.    علوی‏مهر، حسین. (1381 ش). روش‏ها و گرایش‏های تفسیری، تهران: چاپ اسوه.
36.    غزالی، محمد بن محمد. (1392 ق). تهافت الفلاسفة، قاهرة: دار المعارف.
37.    فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410 ق). کتاب العین، قم: دارالهجرة.
38.    فخررازی، محمد بن عمر. (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
39.    قاسم‏پور، محسن. (1381 ش). جریان‌شناسی تفسیر عرفانی قرآن، تهران: انتشارات ثمین.
40.    قائمی‏نیا، علیرضا. (1393 ش). بیولوژی نص، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
41.    قرطبی، محمد بن احمد. (1416 ق). تفسیرالقرطبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
42.    کاشانی، مولی محسن. (1402 ق). تفسیرالصّافی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
43.    کحاله، عمررضا. (1957 م). معجم‌ المؤلفین‌، بیروت: دار احیاء التّراث العربی.
44.    متقی هندی، علی بن حسام‌الدین. (1401 ق). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، بیروت: مؤسسة الرسالة.
45.    مجلسی، محمدباقر. (1412 ش). بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی.
46.    مطهری، مرتضی. (1367 ش). آشنایی با علوم اسلامی (کلام-عرفان-حکمت عملی)، تهران: صدرا.
47.    معرفت، محمدهادی. (1416 ق). التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسة النّشر الإسلامی.
48.    مقاتل بن سلیمان، ابوالحسن. (1423 ق). تفسیر مقاتل، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
49.    موسوی اعظم، سید مصطفی و همکاران. (1398). «فرایند دریافت لطف الهی در عرفان سیمون وی»، مطالعات عرفانی، دانشکده ادبیات و زبان‏های خارجی دانشگاه کاشان، شماره 29، صص 253-280.
50.    مولوی، جلال‌الدین محمد. (1386 ش). مثنوی معنوی، تهران: دالاهو.
51.    هجویری، علی بن عثمان. (1358 ش). کشف‌المحجوب، تهران: طهوری.

  • تاریخ دریافت 01 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 08 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 09 آذر 1404