دیدگاه مکتب تفسیر ادبی معاصر در مورد قصه‌های قرآن و پیامدهای آن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری گروه تفسیر تطبیقی حوزه المصطفی سلام الله، تهران، ایران.

2 استاد گروه علوم قرآن و حدیت، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 مدرس سطوح عالی تفسیر و علوم قرآنی، حوزه ی علمیه ی قم، قم، ایران

10.22034/isqs.2026.52546.2431
چکیده
نظریه‌پردازان مکتب ادبی معاصر در تفسیر قرآن، متن این کتاب مقدس را در افق متون ادبی ارزیابی کرده و بر وجوه ادبی، بلاغی و زیبایی‌شناختی آن تأکید ورزیده‌اند. این رویکرد، هرچند در تبیین ظرفیت‌های بیانی قرآن نقش‌آفرین بوده، در برخی قرائت‌ها به برداشت‌های افراطی انجامیده است؛ به‌گونه‌ای که قصه‌های قرآنی صرفاً تمثیلی، اسطوره‌ای یا صرفاً تاریخی تلقی شده‌اند. چنین نگرشی تأثیرات منفی بر فرایند تفسیر قرآن بر جای نهاده و ضرورت واکاوی انتقادی آسیب‌ها و پیامدهای آن را برجسته ساخته است.
پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای، به استخراج و تحلیل پیامدهای این رویکرد تفسیری پرداخته است. از مهم‌ترین نتایج این بررسی، گسترش تمثیلی‌انگاری قصه‌های قرآنی و رواج نگرش نمادین به زبان قرآن است؛ نگرشی که افزون بر تضعیف واقع‌نمایی الفاظ قرآنی، به انکار حجیت ظواهر قرآن، تردید در معجزات انبیاء و کاهش اعتبار تاریخی قصه‌های قرآنی انجامیده است. این پیامدها با غایت بنیادین قرآن در هدایت، عبرت‌آموزی و تأثیرگذاری تربیتی در تعارض قرار دارد و تفاسیر نواندیشانه را با چالش‌های معرفتی و روشی جدی مواجه می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Contemporary Literary School's Perspective on Quranic Narratives and their Implications

نویسندگان English

Fereshteh Talebi 1
Majid Maaref 2
Saleh Ghanadi 3
1 PhD Graduate, Department of Comparative Exegesis, The Hawza Rafi'ah Al-Mustafa(PBUH), Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Teacher of Advanced Levels of Quranic Exegesis and Sciences, Qom Seminary, Qom, Iran .
چکیده English

The theorists of the Contemporary Literary School in Quranic interpretation evaluate the text of this sacred book within the horizon of literary texts, emphasizing its literary, rhetorical, and aesthetic aspects. Although this approach has played a significant role in elucidating the expressive capacities of the Quran, in some readings it has led to extremist interpretations. Quranic narratives have been considered merely allegorical, mythical, or historical. Such a perspective has negatively impacted the process of Quranic interpretation and highlighted the necessity of critically analyzing its harms and consequences.
Using a descriptive-analytical method and library sources, this research extracts and analyzes the consequences of this interpretive approach. The most important findings include the expansion of allegorism regarding Quranic narratives and the prevalence of a symbolic view of the Quranic language. This view, beyond weakening the factuality of Quranic words, has led to denying the authority of the Quran's apparent meanings (Hujjiyat al-Zawahir), skepticism toward prophetic miracles, and reducing the historical credibility of Quranic narratives. These consequences conflict with the Quran's fundamental purpose of guidance, moral instruction, and educational impact. They confront modernist interpretations with serious epistemological and methodological challenges.

کلیدواژه‌ها English

Contemporary Literary School
Qur’anic Narratives
Allegorical Interpretation
Historical Realism
 قرآن
نهج‌البلاغه
آرمین، محسن. (1399 ش). رویای فهم متن. تهران: حکمت.
ابن عاشور، محمد بن طاهر. (۱۴۲۰ ق). التحریر و التنویر فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه التاریخ.
ابن‏کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. محقق: شمس‏الدین، محمدحسین. چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.‏
احمدی، حبیب اللّه. (1376 ش).  پژوهشی در علوم قرآن. قم: مؤلف.
استرآبادی، محمدامین. (بی‌تا). الفوائد المدینه. بی‌جا: دارالنشر لاهل البیت.
استیور، دان. آر. (1384 ش). فلسفه زبان دینی. ترجمه: ابوالفضل ساجدی، قم: نشر ادیان.
اسعدی، محمد و جمعی از محققان. (1397 ش)، آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
اشعری، ابوالحسن. (بی‌تا). البانه عن اصول الدیانه. محقق: محمود حسین، مصر: دار الانصار.
بابایی، علی‌اکبر. (1394 ش). قواعد تفسیر قرآن. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
تهامی، نقره. (1974 م). سیکولوجیة القصة فی القرآن. تونس: الشرکة التونسیة للتوزیع.
جندی، انور (1977 م)، طه حسین حیاته و فکره فی میزان الاسلام، بی‌جا: دار الاعتصام.
جوادى آملى، عبدالله. (1378 ش). تفسیر موضوعى قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادى آملى، عبدالله. (1389 ش). تسنیم، تفسیر قرآن کریم. قم: اسراء.
جوادى آملى، عبدالله. (1387 ش). دین‌شناسی. قم: نشر اسراء.
جوادى آملى، عبدالله. (1388 ش). ادب فنای مقربان. قم: اسراء.
جوادى آملى، عبدالله. (1432 ق). تسنیم فی تفسیرالقرآن. بیروت: دار الإسراء للطباعه و النشر.
حرعاملی، محمد بن الحسن. (1412 ق)، تفصیل وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم: موسسه آل البیت.
حسینى اسحاق‌آبادی، سیدابوالقاسم(ژرفا) (1377 ش)، مبانی هنری قصه‌های قرآن. قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.
خرمشاهی، بهاءالدین. (1372 ش). دایره‌المعارف تشیع. تهران: بنیاد خیریه و فرهنگی شط، موسسه دایره‌المعارف تشیع.
خطیب، عبدالکریم. (1395 ق). القصص القرآنی فی مفهومه و منطوقه. بیروت: دار المعرفه.
خلف الله، محمد احمد، (1999 م). الفن القصصی فی القرآن الکریم. شرح وتعلیق، خلیل عبدالکریم، لندن: سینا للنشر، مؤسسه الانتشار العربی.
ربانی گلپایگانی، علی. (1391 ش). وحی شناسی. قم: زائد.
رشاد، علی‌اکبر. (1393 ش).  فلسفه دین، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
رشید رضا، محمد، (1414 ق)، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر به تفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1392 ش). آشنایی نقد ادبی. نشر سخن.
زمخشرى، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏، مصحح: حسین احمد، مصطفى‏، بیروت: دار الکتاب العربی‏. ‏
ساجدی، ابوالفضل. (1385).  زبان دین و قرآن. قم، مرکز انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
ساجدی، ابوالفضل، ساجدی، حامد. (1394 ش). «رؤیا انگاری وحی؛ نقدی بر آراء دکتر سروش»، معرفت کلامی، سال ششم، شماره اول، صص 31-54.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1379 ش)، الموجز فی اصول الفقه، قم: موسسه تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق (ع).
سبحانی. «نقد سروش». روزنامه جام جم. 12 /12/ 86
سروش، عبدالکریم. (1383 ش). بسط تجربه نبوی. تهران: صراط.
سروش، عبدالکریم. (1397 ش)، کلام محمد رؤیای محمد. آمریکا: نشر سقراط.
سروش، عبدالکریم. (6/3/1395 ش)، «رؤیاهای رسولانه؛ زهی کرشمه خوابی که به ز بیداری ست»، BBC  News فارسی.
سعیدی روشن، محمدباقر. (1383 ش). تحلیل زبان قرآن و روش‌شناسی فهم آن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
سیوطی، جلال‌الدین. (1416 ق). الاتقان فی علوم القرآن. دمشق: دار ابن الکثیر.
شاذلى، سید بن قطب بن ابراهیم. (1415 ق). التّصویر الفنّى فى القرآن، بیروت: دار الشروق.
شاذلى، سید بن قطب بن ابراهیم. (1425 ق).  فی ظلال القرآن. بیروت: دار الـشروق.
شجاعی زند، علیرضا. (1381). عرفی شدن در تجربه اسلامی و مسیحی . تهران: انتشارات باز.
شریعتی مزینانی، علی. (1379 ش). مجموعه آثار: روش شناخت اسلام. تهران: چاپخش.
شریعتی مزینانی، علی. (1381 ش). برداشت‌های دکتر علی شریعتی از آیات قرآن مجید. تهران: سایه.
شریعتی مزینانی، علی. (1389 ش). فلسفه خلقت انسان. تهران: الهام، موسسه بنیاد فرهنگی دکتر علی شریعتی مزینانی.
صاحبی، محمدجواد، حسینی، جمال‌الدین. (بی تا). طلایه‌دار نهضت اتحاد و تقریب. تهران: دانشگاه تهران.
صادقی، هادی، حبیبی سی ســرا، مرتضی، علیمردی محمدمهدی. (1396 ش). «وحی و رؤیا: بررسی و نقد تئوری رؤیای رسولانِ»، آیین حکمت، سال نهم، ش 31، صص 91-114.
ضیف، شوقی. (1963 ق). العصر الاسلامی. قاهره: دارالمعارف.
طباطبایی، محمدحسین. (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الا علمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372 ق). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: نشر ناصرخسرو.
طه، حسین. (1926 م). فی الشعر الجاهلی. قاهره: النهر للنشر والتوزیع.
عباســی، ولی‌الله. (1380 ش). «نواندیشی دینی ما عصر و احیاگری»، سروش اندیشه، شماره 10، صص 106-130.
عروسی حویزی، علی ابن جمعه. (1373 ق)، تفسـیر نور الثقلین. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
فصیحی، امان‌الله. (1386 ش)، «روشــنفکران دینی و عرفی شدن در سپهر دین»، فصلنامه علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم. ش 37. صص 11-56.
فیض، علیرضا. (1395 ش)، مبادی فقه و اصول مشتمل بر: بخشی از مسائل آن دو علم، تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه.
قرطبى، محمد بن احمد. (1364 ش). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو.
قهرمانی فرد، محمدتقی. (1394 ش). «گذر از تفسیر به تعبیر؛ جواز یا عدم جواز»، قبسات. شماره ۷۵، صص 6-22.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1383 ش)، آموزش عقاید، معاد در قرآن. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1390 ش)، انسان‌شناسی. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مطهری، مرتضی. (1375 ش)، تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
(1368 ش)، مجموعه آثار، تهران: صدرا.
مظفر، محمدرضا. (1381 ش). اصول الفقه. محقق: شیخ رحمت‌الله رحمتی نیلچی اراکی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
معارف، مجید؛ نجارزادگان، فتح‌الله؛ مهدوی‌راد، محمدعلی. (1403 ش). علوم قرآنی (وحی، اعجاز، تحریف ناپذیری). تهران: انتشارات سمت.
معارف، مجید؛ تقویان، فاطمه، (1398)، «جایگاه تمثیل و نماد در داستان‌های قرآنی؛ بررسی و نقد نظریه راه‌یابی خیال در آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث ـ شماره 24، ص 158-181.
معرفت، محمدهادی. (بی‌تا)، التفسیرو المفسرون فی ثوبه القشیب. مشهد: الجامعة الرضویة للعلوم الاسلامیة.
معرفت، محمدهادی. (1385 ش). نقد شبهات پیرامون قرآن کریم. مترجمان: حسن حکیم‌باشی و دیگران‌، قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
معرفت، محمدهادی. (1423 ق). شبهات و ردود حول القرآن الکریم. قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
مکارم شیرازی و دیگران، ناصر. (1371 ش). تفسیر نمونه. دارالکتب الاسلامیه.
نساجی، مهدی. (6/4/1395 ش). «تاملی در نظریه رؤیاهای رسولانه عبدالکریم سروش». سایت بی‌بی‌سی فارسی.
هندی، سید احمدخان. (1332 ش). تفسیر القرآن و هو الهدی و الفرقان. ترجمه: محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران: شرکت تضامنی محمدحسن علمی و دیگران.

دوره 10، شماره 1
بهار 1405
صفحه 1-30

  • تاریخ دریافت 03 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 04 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 01 اسفند 1404