آرایش ترکیبی و ترتیبی صفات دوتایی خدا در قرآن: نظریه «میل ترکیبی»

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه الهیات، دانشگاه مفید، قم، ایران.

10.22034/isqs.2026.53236.2447
چکیده
این پژوهش به بررسی همنشینی صفات دوتایی خدا در پایان آیات قرآن (یعنی صفاتی مانند علیم و حکیم، غفور و رحیم و... که به نحو مزدوج در پایان آیات آمده‌اند) می‌پردازد. آشنایی با نحوه چینش این صفات علاوه بر کمک به فهم بلاغت قرآن، به فهم خداشناسی قرآن هم کمک می‌کند. پرسش این است که ترکیب و ترتیب این صفات از چه نظم ویژه‌ای پیروی می‌کند. با الهام از مفهوم «میل ترکیبی» در شیمی (یعنی تمایل عناصر به ترکیب با یکدیگر)، ادعا می‌شود که این صفات از قوانینی مشابه جدول عناصر تبعیت می‌کنند؛ به این معنا که هر صفت، «میل ترکیبی» خاصی با صفات دیگر دارد. برای اثبات این ادعا، صفات دوتایی خدا استخراج و دسته‌بندی شدند.
یافته‌ها حاکی از آن است که صفات الهی از دامنه و شدت میل ترکیبی متفاوتی برخوردارند؛ به گونه‌ای که برخی صفات بارها در کنار یکدیگر ظاهر می‌شوند، اما با برخی دیگر هرگز همنشین نمی‌گردند. همچنین، ترتیب این صفات از الگوهای ثابت یا سیالی تبعیت می‌کند که با بافت آیه و فواصل قرآنی مرتبط است. این کشف، علاوه بر زیبایی‌شناسی ادبی قرآن، زمینه‌ را برای مطالعات عمیق‌تر در حوزه تفسیر، زبان‌شناسی قرآن و نظام‌مندسازی مفاهیم کلامی با تکیه بر قرآن فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Title: The Combinatorial and Sequential Arrangement of Divine Dyadic Attributes in the Qur'an: The Theory of "Combinatorial Inclination"

نویسنده English

Hamed Shivapoor
Assistant Professor, Department of Theology, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

This research investigates the pattern of co-occurrence of divine attributes at the end of Quranic verses. The main question is what specific order or rule governs the combination and sequence of these paired attributes. Inspired by the concept of "chemical affinity" from chemistry, the hypothesis of this study is that the divine attributes in the Quran follow rules similar to the periodic table of elements; meaning that each attribute has a specific " Combinatorial Inclination" with other attributes. To test this hypothesis, data related to the endings of verses were extracted and categorized using systematic content analysis.
The findings indicate that the divine attributes possess varying ranges and intensities of combinatorial affinity; such that some attributes frequently appear together, while others never co-occur. Furthermore, the sequence of these attributes follows fixed or fluid patterns that are linked to the verse's context and Quranic cadences. This discovery not only illuminates the literary aesthetics of the Quran but also provides a foundation for deeper studies in the fields of Quranic exegesis, linguistics, and even the systematization of theological concepts based on the Quran.

کلیدواژه‌ها English

Divine Attributes in the Qur'an
Divine Dyadic Attributes
Precedence and Sequence of Attributes
End of Verses
Combinatorial Inclination of Attributes
ایزوتسو، توشیهیکو. (1392). خدا و انسان در قرآن. احمد آرام (مترجم). چاپ هشتم. تهران: شرکت سهامی انتشار.
جرجانی، علی بن محمد. (1370). التعریفات. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
جوادی آملی، عبدالله. (1380). تفسیر تسنیم (ج3).  قم: نشر اسراء.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (1404ق). شرح اسماء الله الحسنی. بیروت: دارالکتاب العربی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. چاپ سوم. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
رامین، علی و دیگران. (1389). دانشنامه دانش‌گستر. تهران: مؤسسه دانش‌گستر روز.
سجادی، سید جعفر. (1373). فرهنگ معارف اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سیلبربرگ، مارتین استوارت. (1390)، اصول شیمی عمومی. مجید میرمحمدصادقی (و دیگران) (مترجم). تهران: نوپردازان.
سیوطی، عبدالرحمن(1421ق). الإتقان فی علوم القرآن. بیروت: دار الکتاب العربی.
الشرفی، عبدالمجید (اشراف). (2016م). المصحف و قرائاته. مؤسسة المؤمنون بلاحدود.
فنایی، ابوالقاسم. (1401). «خدا چونان کنش‌گری اخلاقی (1)». هستی و شناخت. سال نهم. شماره 1. ص 41-70. https://doi.org/10.22096/ek.2024.2019761.1535
القانوع، عاطف رجب جمعة. (1427ق). الإعجاز البیانی فی نظم خواتم الآیات (المشتملة على أسماء الله الحسنى). الجامعة الاسلامیة: غزة.
قیصری، داوود. (1375). شرح فصوص الحکم. سید جلال الدین آشتیانی (مصحح). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق. (1407ق). الکافی. علی اکبر غفاری و محمد آخوندی (مصحح). چاپ چهارم. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
دوره 10، شماره 1
بهار 1405
صفحه 31-57

  • تاریخ دریافت 03 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 06 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 29 فروردین 1405