معناسازی مفهوم بازگشت انسان در سوره طارق بر اساس خوشه‌های معنایی و تقابل‌های دلالی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور فسا، ایران

2 استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، فسا، ایران

10.22034/isqs.2026.54670.2501
چکیده
سوره مبارکه طارق از سوره‌های مکی قرآن کریم است که با ساختاری فشرده، منسجم و هدفمند، مسئلۀ «بازگشت انسان» را در کانون گفتمان خود قرار داده و از رهگذر شبکه‌ای از نشانه‌های معنایی، امکان و حقیقت بازگشت را بازنمایی می‌کند. با وجود اهمیت این مفهوم، چگونگی معناسازی آن در بافت گفتمانی سوره کمتر مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.
پژوهش حاضر با هدف تبیین سازوکارهای دلالی بازگشت انسان، با رویکرد معناشناسی گفتمانی و روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی روابط هم‌نشینی و شبکه‌های معنایی در سوره طارق پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سوره با دو خوشۀ معنایی «بقای هویت انسانی» و «قابلیت بازگشت و بازسازی جسم» و نیز همچنین، تقابل‌های معنایی «قول فصل/ هزل» و «کید انسانی/کید الهی» نقش مهمی در به تصویر کشیدن حقیقت بازگشت و خنثی‌سازی گفتمان انکار ایفا می‌کنند.
نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مفهوم «بازگشت» در سوره طارق به‌صورت یک فرایند چندلایه شامل ابعاد وجودی و غایت‌شناختی سامان یافته است. در این چارچوب، آیه «إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ» به‌عنوان یکی از محورهای اصلی انسجام معنایی سوره قابل شناسایی است که سایر لایه‌های دلالی سوره را حول خود سامان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Construction of the Concept of Returning to God in Sūrat al-Ṭāriq: A Semantic Study Based on Clustered Meanings and Oppositional Relations

نویسندگان English

Mansour Homirany 1
Ebrahim Zareifar 2
1 M.A. Graduate in Quranic Sciences and Hadith, Payame Noor University, Fasa, Iran
2 Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Islamic Azad University, Fasa, Iran
چکیده English

Sūrat al-Ṭāriq, one of the Meccan chapters of the Holy Qur’an, addresses the issue of “human return” through a compact, coherent, and purposeful structure. By employing an interconnected network of semantic signs, the sūrah portrays both the possibility and the reality of human return. Despite the significance of this concept within the Qur’anic theological system, the mechanisms of its meaning construction within the discursive context of the sūrah have not been sufficiently examined.
This study aims to explain the semantic mechanisms underlying the concept of human return by adopting a discourse-semantic approach and a descriptive-analytical method. It investigates collocational relations, semantic clusters, and oppositional structures within Sūrat al-Ṭāriq. The findings reveal that the sūrah constructs the meaning of return through two major semantic clusters: “the continuity of human identity” and “the possibility of bodily restoration and reconstruction.” Moreover, the semantic oppositions of “decisive speech versus frivolity” and “human plotting versus divine plotting” play a central role in depicting the reality of return and countering the discourse of denial. The study concludes that “return” is represented as a multilayered process with existential and teleological dimensions, centered on the verse: Indeed, He is capable of bringing him back (86:8)

کلیدواژه‌ها English

Quran
Sūrat al-Ṭāriq
Human Return to God
Semantic Cluster
Semantic Opposition
قرآن کریم.
ابن­ عاشور، محمد طاهر. (1984). التحریر و التنویر. تونس: الدار التونسیة للنشر.
راغب اصفهانی، أبوالقاسم الحسین بن محمد. (1412). المفردات فی غریب القرآن. تهران: ناشر صادق.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلام.
طباطبائی، سید محمد حسین. (1378). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلام.
فراهیدی، خلیل بن احمد .(1409). کتاب العین. القاهره: مکتبۀ الهلال.
ابن­فارس، احمد .(1404). مقاییس اللغة. بیروت: دارالفکر.
مصطفوى، حسن .(1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1408). تفسیر مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
طنطاوی، محمد سید .(1997).  التفسیر الوسیط للقرآن الکریم.  قاهره: دار نهضة.
خطیب، عبدالکریم­ یونس. (بی­تا). التفسیر القرآنی للقرآن. قاهره: دارالفکر العربی.
قرشی، سید علی اکبر. (1377). تفسیر احسن الحدیث. قم: دفتر نشر نوید اسلام.
بهجت­ پور، عبدالکریم. (1390). همگام با وحی. قم: مؤسسه تمهید.
میدانی، عبدالرحمن حسن حبنکه. (1420). معارج التفکر و دقائق التدبر. سوریه: دارالقلم.
زغلول راغب، محمد نجار. (1428). تفسیر الآیات الکونیة فی القرآن الکریم. قاهره: مکتبة الشروق الدولیة.
بغوی، حسین بن مسعود. (1420). معالم التنزیل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قطب، سید، (1408). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
فضل الله، محمد حسین. (1431). من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
قرائتی، محسن، (1388). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس­هایی از قرآن.
بروجردی، مصطفی. (1397). تفسیر شمس. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
نجارزادگان، فتح الله. (1396). تذکار وحی. قم: مرکز مدیریت حوزه­های علمیه قم.
شنقیطی، محمد الأمین. (1415). أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن. لبنان: دار الفکر.
مراغی، احمد بن مصطفی. (1964). تفسیر المراغی. مصر: شرکة مکتبة ومطبعة مصطفى البابى الحلبی وأولاده.
أبوسعود، محمد بن مصطفی. (بی­تا). تفسیر أبی السعود (إرشاد العقل السلیم إلى مزایا الکتاب الکریم). بیروت: دار احیاء التراث  العربی.
صافی، محمود بن عبد الرحیم. (1418). الجدول فی إعراب القرآن الکریم. بیروت: دار الرشید.
کشک، عبدالحمید. (بی­تا). فی رحاب التفسیر. قاهره: مکتب المصری الحدیث.
عساسله، فوزیه. (2019). جمالیه أصوات القرآن الکریم: سوره الطارق نموذجاً. الجزائر: مجله العلوم الاجتماعیه و الانسانیه، شماره 18، ص104- 127.
ایزوتسو، تشیهیکو. (1388). خدا و انسان. ترجمه: احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار.
جورج، لیکاف، (1395). قلمرو تازه علوم شناختی. ترجمه: جهان­شاه میرزابیگی، تهران: نشر آگاه.
دوره 10، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 92-106

  • تاریخ دریافت 03 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 16 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 16 مرداد 1405