تحلیل کارکردهای بلاغی ـ تفسیری کنایه در تفسیر مجمع‌البیان طبرسی

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اراک

2 دانشجوی دکتری دانشگاه اراک

10.22034/isqs.2026.55037.2518
چکیده
کنایه از مهم‌ترین شیوه‌های بیانی قرآن کریم است که افزون بر زیبایی‌آفرینی لفظی، در تعمیق معنا، گسترش دلالت و هدایت ذهن مخاطب به لایه‌های پنهان متن نقش اساسی دارد. این پژوهش با هدف تحلیل کارکردهای بلاغی ـ تفسیری کنایه در تفسیر مجمع‌البیان طبرسی سامان یافته و می‌کوشد نشان دهد که کنایه در این تفسیر، صرفاً صنعت ادبی یا ابزاری برای تلطیف بیان نیست، بلکه روشی تفسیری برای کشف ظرفیت‌های معنایی آیات است. پژوهش با روش استقرایی ـ تحلیلی انجام شده و نمونه‌های کنایی تفسیر طبرسی بر پایه مبانی بلاغی، دلالی و تفسیری بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که کنایه در مجمع‌البیان چهار کارکرد اصلی دارد: تقویت اعجاز بلاغی قرآن، گسترش معنا در سطوح مقاصدی، سببی، اسنادی، رمزی و شرطی، تلویح به‌جای تصریح برای حفظ ادب و قداست بیان قرآنی، و ایجاد مبالغه دلالی برای افزایش اثر روانی معنا. نتیجه پژوهش آن است که طبرسی با تحلیل کنایه، پیوندی روشمند میان بلاغت و تفسیر برقرار کرده است. بدین‌سان، کنایه در مجمع‌البیان، ابزاری برای فهم زیبایی، عمق و کارکرد هدایتی بیان قرآن محسوب می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Rhetorical-Exegetical Functions of Kināyah in Al-Ṭabrisī’s Majmaʿ al-Bayān

نویسندگان English

Fatemeh Dastranj 1
Dhaifullah Razzaq Al-Hilali 2
1 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, University of Arak
2 phd student
چکیده English

Kināyah is one of the most significant rhetorical modes of the Holy Qur’an. Beyond producing verbal beauty, it deepens meaning, expands semantic indication, and guides the reader toward the implicit layers of the text. This study analyzes the rhetorical-exegetical functions of kināyah in al-Ṭabrisī’s Majmaʿ al-Bayān and seeks to show that, in this commentary, kināyah is not merely a literary device or a means of softening expression, but an exegetical method for uncovering the semantic capacities of Qur’anic verses. The study adopts an inductive-analytical approach, examining selected instances of kināyah in al-Ṭabrisī’s exegesis on the basis of rhetorical, semantic, and interpretive principles. The findings indicate that kināyah in Majmaʿ al-Bayān performs four major functions: reinforcing the rhetorical inimitability of the Qur’an; expanding meaning at purposive, causal, attributive, symbolic, and conditional levels; employing allusion instead of explicit expression to preserve Qur’anic decorum and sanctity; and producing semantic intensification to increase the psychological impact of meaning. The study concludes that al-Ṭabrisī establishes a systematic relationship between rhetoric and exegesis through his analysis of kināyah.

کلیدواژه‌ها English

Kināyah, rhetorical function, Qur’anic exegesis, al-Ṭabrisī, Majmaʿ al-Bayān, rhetorical inimitability, semantics
قرآن کریم.
آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن (۱۹۷۰). الذریعة إلى تصانیف الشیعة. تهران: مطبعة مجلس الشوری.
ابن‌شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی (۱۹۶۱). معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعة وأسماء المصنفین منهم قدیماً وحدیثاً. نجف: المطبعة الحیدریة.
ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب (۲۰۰۱). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. تحقیق عبدالسلام عبدالشافی محمد. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌فارس، ابوالحسین احمد (۱۹۷۹). معجم مقاییس اللغة. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. بیروت: دار الفکر.
ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم (۱۹۹۲). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابوالعدوس، یوسف (۲۰۰۶). مدخل إلى علم البلاغة. عمان: دار المسیرة للنشر والتوزیع.
احمد بدوی، احمد (۲۰۰۵). من بلاغة القرآن. قاهره: نهضة مصر.
احمدنژاد، کامل (۱۳۸۲). معانی و بیان. تهران: نشر زوار.
امین عاملی، محسن (۱۹۸۶). أعیان الشیعة. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
بالقاسم، ایمان؛ و فاطمة الزهراء (۲۰۱۷). «مصطلح الوظیفة والوظیفیة: الاستعمال والمفهوم». مجلة التعلیمیة، دانشگاه تلمسان الجزائر، دوره ۴، شماره ۱۱، صص ۵۵-۷۲.
تجلیل، جلیل (۱۳۶۲). معانی و بیان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر. (۱۹۹۱). مختصر المعانی. قم: دار الفکر.
جارم، علی؛ و امین، مصطفی (۱۹۹۹). البلاغة الواضحة. قاهره: دار المعارف.
جرجانی، عبدالقاهر (۱۹۹۱). أسرار البلاغة فی علم البیان. تحقیق محمود محمد شاکر. قاهره: مطبعة المدنی.
جرجانی، عبدالقاهر (۱۹۹۲). دلائل الإعجاز فی علم المعانی. تحقیق محمود محمد شاکر. قاهره: مطبعة المدنی.
جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۹۸۸). الصحاح: تاج اللغة وصحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
حسن عباس (۱۹۹۸). خصائص الحروف العربیة ومعانیها. دمشق: منشورات اتحاد الکتاب العرب.
خالدی، صلاح عبدالفتاح (۲۰۰۰). إعجاز القرآن البیانی ودلائل مصدره الربانی. عمان: دار عمار.
خوانساری، محمدباقر (۱۹۷۰). روضات الجنات فی أحوال العلماء والسادات. قم: مکتبة اسماعیلیان.
ذهبی، محمدحسین (۲۰۰۰). التفسیر والمفسرون. قاهره: مکتبة وهبة.
رازی، زین‌الدین ابوعبدالله (۲۰۰۰). مختار الصحاح. قاهره: دار الجیل.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد (۲۰۰۹). مفردات ألفاظ القرآن. تحقیق صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.
زبن، عبدالکریم (۱۹۹۲). الطبرسی ومنهجه فی التفسیر. رساله دکتری، عمان: دانشگاه اردن، دانشکده ادبیات.
زرکلی، خیرالدین (۲۰۰۶). الأعلام. بیروت: دار العلم للملایین.
زمخشری، جارالله محمود بن عمر (۱۹۸۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
زمخشری، جارالله محمود بن عمر (۱۹۹۸). أساس البلاغة. تحقیق باسل عیون السود. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ساسی (۲۰۰۷). الإعجاز البیانی فی القرآن الکریم: دراسة نظریة للإعجاز البیانی فی الآیات المحکمات. اردن: عالم الکتب الحدیث.
سکاکی، ابویعقوب یوسف بن محمد (۲۰۰۰). مفتاح العلوم. تحقیق عبدالحمید هنداوی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
شاکر، محمود احمد (۲۰۰۲). مداخل إعجاز القرآن. جده: مطبعة المدنی.
شمسیا، سیروس (۱۳۷۱). معانی و بیان. تهران: نشر فردوس.
شیخون، محمود (۱۹۷۸). الأسلوب الکنائی. قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
شیرازی، احمد امین (۲۰۰۱). البلیغ فی المعانی والبیان والبدیع. قم: انتشارات فروغ قرآن.
صابونی، محمدعلی (۱۹۸۵). التبیان فی علوم القرآن. بیروت: عالم الکتب.
صالحی‌زاده، مسلم؛ مختاری، علیرضا؛ و بهشتی، احمد (۱۴۰۲). «بررسی مضامین ادبی ـ تفسیری ابومسلم اصفهانی در مجمع‌البیان با نظر به تحلیل آن از منظر دیگر مفسران». دوفصلنامه پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، شماره ۱۷، صص ۲۰۳-۲۲۷.
طاهر الشارف (۲۰۰۶). المنحنى الوظیفی فی تفسیر التحریر والتنویر لابن عاشور سورة البقرة أنموذجاً. رساله کارشناسی ارشد، الجزائر: دانشگاه الجزایر.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۹۹۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
عامری، فاطمه؛ و باقر، علیرضا (۱۳۹۷). «نقش علوم بلاغی در تفسیر قرآن (مطالعه موردی کنایه و تعریض در تفسیر تبیان شیخ طوسی و کشاف زمخشری)». دوفصلنامه پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، شماره ۸، صص ۳۹-۶۳.
عتیق، عبدالعزیز (۱۹۸۵). علم البیان. بیروت: دار النهضة العربیة.
عتیق، عبدالعزیز (۲۰۱۸). «الأسلوبیة الصوتیة فی الفواصل القرآنیة». مجلة المنارة، دانشگاه آل البیت، شماره ۱۶ (۳)، صص ۷۱-۹۵.
فخر رازی، محمد بن عمر (۲۰۰۳). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۹۸۰). کتاب العین. تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. بغداد: دار الرشید.
فیروزآبادی، مجدالدین محمد بن یعقوب (۲۰۰۵). القاموس المحیط. بیروت: مؤسسة الرسالة.
فیل، توفیق (۱۹۹۳). فنون التصویر البیانی. کویت: منشورات ذات السلاسل.
فیومی، احمد بن محمد (۱۹۷۷). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قاهره: دار القاهرة.
قاسم، محمد احمد؛ و دیب، محیی‌الدین (۲۰۰۳). علوم البلاغة (البدیع والبیان والمعانی). طرابلس: المؤسسة الحدیثة للکتاب.
قزوینی، جلال‌الدین محمد بن عبدالرحمن (۱۹۷۵). الإیضاح فی علوم البلاغة. شرح و تعلیق محمد عبدالمنعم خفاجی. بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
قمی، عباس (۱۹۸۹). الکنى والألقاب. تهران: مکتبة الصدر.
کزازی، جلال‌الدین (۱۳۶۸). زیبایی‌شناسی سخن پارسی (۱: بیان). تهران: نشر مرکز.
لاشین، عبدالفتاح (۱۹۹۷). البیان فی ضوء أسالیب القرآن. قاهره: دار الفکر العربی.
مراغی، احمد بن مصطفی (۲۰۰۱). علوم البلاغة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
مصری و خویسی (۲۰۰۸). رؤى فی البلاغة العربیة. اسکندریه: دار الوفاء.
میرحسینی، سید علی (۱۴۰۱). «چگونگی تأویل کنایه‌های قرآنی از منظر علامه طباطبایی با نگاهی به آراء دیگر مفسران (مطالعه موردی کشاف، انوار التنزیل، مجمع‌البیان، جوامع‌الجامع و التحریر و التنویر)». فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، شماره ۵۸، صص ۱۴۵-۱۶۴.
هاشمی، احمد بن ابراهیم (۱۹۹۹). جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع. ضبط و تحقیق یوسف الصمیلی. بیروت: المکتبة العصریة.
همایی، جلال‌الدین (۱۳۷۴). معانی و بیان. تهران: نشر هما.
دوره 10، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 165-194

  • تاریخ دریافت 11 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 28 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 30 شهریور 1405