بررسی ساختار داستان رهایی حضرت ابراهیم از آتش با رویکرد بافت زبانی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان شناسی رایانه ای، مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC)، شیراز، ایران.

10.22034/isqs.2026.53697.2460
چکیده
شناخت رابطه میان واژه و معنا در قرآن کریم، از بنیادی‌ترین مباحث معناشناسی معاصر است. در نظریه بافت زبانی، هر واژه در زمینه و محورهای ارتباطی خود معنا می‌یابد، نه به‌طور مستقل. از این منظر، تحلیل بافتی، دریچه‌ای برای کشف هماهنگی نظام واژگان و اهداف سوره‌ها در روایت‌های مشابه قرآنی فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر با رویکرد معناشناسی بافت‌محور به بررسی داستان رهایی حضرت ابراهیم (ع) از آتش در قرآن کریم می‌پردازد. هدف از این پژوهش، تبیین نقش بافت زبانی در شکل‌گیری نظام معنایی واژگان و تبیین تفاوت‌های دلالی میان سوره‌های الأنبیاء، الصافات ، انعام و العنکبوت است. با بهره‌گیری از دو محور جانشینی و همنشینی در نظریه ساخت‌گرای معناشناسی، پژوهش نشان داد که تفاوت در گزینش واژگان، میزان اختصار یا بسط روایت، متناسب با هدف و غرض ارتباطی هر سوره تنظیم شده است. نتایج تحقیق بیانگر آن است که توجه به بافت زبانی و سیاق آیات، نه‌تنها سبب درک دقیق‌تر از معنای واژگان می‌شود بلکه هماهنگی میان ساختار زبانی و هدف محتوایی سوره‌ها را نیز آشکار می‌سازد. از این منظر، تحلیل بافت زبانی، ابزاری برای کشف عمق بیانی قرآن و نشان دادن اعجاز ادبی آن است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Examining the structure of the story of Prophet Abraham's deliverance from fire using a linguistic context approach

نویسنده English

Marzieh Kohandel Jahromi
Assistant Professor, Department of Computational Linguistics Research Unit, Islamic World Science & Technology Monitoring and Citation Institute, Shiraz, Iran.
چکیده English

Introduction
In linguistic and semantic studies, context is recognized as the backdrop and framework that determines the precise meaning of words and sentences.This research has been conducted with a descriptive-analytical approach and a library-based method. The required data was collected through a comprehensive search of the verses of the Holy Quran using authoritative lexical sources (such as Mu'jam Maqāyīs al-Lughah by Ibn Fāris ) and exegetical sources (such as Majma' al-Bayan, al-Mizan, al-Kashshaf).The analysis process was as follows: first, the literal and technical meaning of the story Prophet Abraham from the fire. Then, by studying all the verses containing this word, its different semantic aspects were extracted and categorized. In the next step, by analyzing the linguistic context of the verses,
Results
Analysis of Three Stages of Abraham’s Story by Linguistic Context
Stage 1: Denial of Idolatry
Verses from Al-An’am (6:78) and Az-Zukhruf (43:26) both depict Abraham's rejection of idolatry using terms derived from "برأ" (to disassociate). In Al-An’am, "إنی بریء مما تشرکون" uses an adjective form indicating ongoing, stable disassociation; the tone is rational and convincing, fitting the context of Abraham’s logical arguments against idol worship. The adjacent verbs reflect "shirk" (associating partners), targeting the core belief of polytheism

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌rsquo
an semantics, linguistic context, story of Abraham, contextual interpretation
قرآن کریم
ابن فارس. (1404). معجم مقائیس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابوالفرج، محمداحمد. (1966). المعاجم اللغویة فی ضوء دراسات علم اللغة الحدیثة. النهضة العربیة. 
ابوزید، احمد. (1992). التناسب البیانی فی القرآن. الطبعة الاولی. کلیة الآداب و العلوم الانسانیة: رباط، مغرب.
ابوزینه، محمدبن منصور. (2002). الحذف و الذکر فی المتشابه اللفظی. عمان: جامعه الاردنیه، رساله ماجیستر.
اسلامی، محمدرضا، دریانورد، مریم. (۱۳۹۸). «تحلیل ساختاری حدیث ضیف ابراهیم (ع) در قرآن کریم با تکیه بر دو محور جانشینی و هم‌نشینی». فصلنامه مطالعات قرآنی، 2 (37). ص 29-9.
السامرایی، فاضل. (2006). بلاغة الکلمة فی التعبیر القرآنی. القاهرة: شرکة العاتک لصناعة الکتاب.
الاطرش، عطیه. (1997). دراسات فی کتب المتشابه اللفظی. عمان: الجامعه الاردنیه.
اطهاری نیک عزم، مرضیه .(2010 ). هاله معنایی واژگان و زاویه دید: دو مفهوم نزدیک به هم، مطالعات زبان فرانسه. 1 (2). ص ٥-٢٦.
البرکاوی، عبدالفتاح. (1991). دلالة السیاق بین التراث و علم اللغة الحدیث. القاهرة: دار الکتب.
بی‌پرویش، مانفرد. (1374). زبانشناسی جدید، ترجمه محمدرضا باطنی. تهران: آگاه
چندلر، دانیل. (1387). مبانی نشانه شناسی، ترجمه مهدی پارسا. قم: پژوهشگاه فرهنگ وهنر اسلامی.
حدادی، آمنه. (1389). حس فرامتن در قرآن، استاد راهنما: مهدی مطیع، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران.
حری، ابوالفضل. (1388). «کارکرد تصریف در دوسوره قرآنی ناظر به داستان آفرینش در پرتو فراکارکرد متنی هلیدی»، پژوهش زبان‌های خارجی، 58.
حمودی العزاوی، خالد. (۲۰۱۴). «اثرالسیاق فی تغییر دلالة الالفاظ- سوره الکهف نموذجا». مجلة الاستاذ، 1 (29)، ص62.
دژآباد، حامد. (۲۰۱۷). دژآباد، حامد. «سیاق الآیة اللفظی و وظائف‌ها فی التفسیر». مجلة اللغة العربیة و آدابها، 13 (2)، ص 25.
ردة الطلحی. ردة الله. (1424). دلالة السیاق، الطبعة الاولی، العربیة السعودیة، جامعة ام القری.
زارعی‌فرد، رها. (1385).  بررسی ناگفته‌های گفتمان فارسی، مبتنی بر دو نمایش‌نامة فارسی معاصر، رسالة کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی. اصفهان، دانشگاه اصفهان.
سجودی، فرزان. (1390). نشانه شناسی کاربردی، تهران: نشر علم.
صافی، محمود. (1418). الجدول فی اعراب القرآن. دمشق. دارالرشید.
صدقی، حامد، مرادی، زهرا. (1396). «بررسی تطبیقی دیدگاه فاضل السامرائی با قد ما در نقد مخالفان اعجاز ادبی با تاکید بر ظرافت‌های معنایی آیات متشابه» .مطالعات تطبیقی قرآن پژوهی، 2 (4).
صفوی، کورش. (1387). درآمدی بر معنی‌شناسی. انتشارات مهر. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین. (1363). ترجمه تفسیر المیزان. مترجم محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فیروزآبادی، مجدالدین. (بی تا). قاموس المحیط. مصر: انتشار الرسالة.
کرمانی، محمود. (1998). البرهان فی متشابه القرآن. المنصوره: دارالوفاء.
کنوش، عواطف (2007). الدلالة السیاقیة عند اللغویین. لندن: دارالسیاب.
مختارعمر، احمد. (بی تا). الترادف و اشباه الترادف فی القرآن الکریم، الدراسات القرآنیة، 2 (1)، صص 182 – 198.
معینی، روح الله. (1396). «نقش بافت در دریافت معنا از کاربرد دو واژه "کتاب" و "قرآن" و حوزه معنایی آن دو در قرآن کریم». دانشگاه علامه طباطبایی. دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی.
نورعوض، یوسف. (1410). علم النص و نظریة الترجمة، الطبعة الاولی، مکة المکرمة، دارالثقة للنشر و التوزیع.
ون دیک، توین آدریانوس. (1394). تحلیل متن و گفتمان. مترجم پیمان فرخی. آبادان، انتشارات پرسش.
یعقوب، امیل بدیع. (1983). موسوعة النحو و الصرف و الاعراب. قم: انتشارات استقلال.
دوره 10، شماره 1
بهار 1405
صفحه 80-101

  • تاریخ دریافت 07 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 28 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 16 خرداد 1405