تحلیل روان‌شناختی-اجتماعی پدیده سلطه‌پذیری از شیطان مبتنی بر شبکه معنایی آیه«إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ»

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد رشته الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا علیه‌السلام، مشهد، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد رشته الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا علیه‌السلام، مشهد، ایران.

3 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا علیه‌السلام، مشهد، ایران

10.22034/isqs.2026.54627.2497
چکیده
پژوهش حاضر باهدف تبیین سازوکارهای روان‌شناختی-اجتماعی سلطه‌پذیری از شیطان و راهکارهای مصونیت در برابر آن، با تمرکز بر آیه «إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ» (نحل: ۱۰۰) می‌پردازد. این مطالعه با روش کیفی ترکیبی چندمرحله‌ای انجام شد. ابتدا با استفاده از نرم‌افزار جامع التفاسیر و روش تفسیر قرآن به قرآن، شبکه معنایی مفاهیم کلیدی (سلطان، تولّی، وسوسه، طاغوت) استخراج و دیدگاه‌های مفسران نظام‌مند گردید. سپس با رویکرد میان‌رشته‌ای، یافته‌های تفسیری با نظریه‌های ساختار شخصیت فروید، خودتعیین‌گری دسی و رایان، امید اسنایدر، هیجان‌های مثبت فردریکسون و اصول نفوذ اجتماعی سیالدینی تطبیق یافت. یافته‌ها نشان می‌دهد سلطه شیطان جبری نیست، بلکه پیامد فرایند اختیاری «تَوَلّی» است. در سطح درون‌فردی، این فرایند با تضعیف «مِن» و واگذاری خودمختاری به شیطان ذیل وعده ارضای کاذب نیازهای شایستگی و ارتباط تبیین می‌شود. در سطح اجتماعی، «حزب الشیطان» با مهندسی «تزیین» و به‌کارگیری اصول نفوذی چون اثبات اجتماعی، به عادی‌سازی گناه می‌پردازد. در مقابل، مصونیت فعال از طریق نظام تاب‌آوری معنوی مبتنی بر «توکل» و «استعاذه» با تقویت خودمختاری الهی محور حاصل می‌شود. درنتیجه مقابله مؤثر با سلطه شیطان نیازمند رویکردی سه‌سطحی است: توانمندسازی روان‌شناختی فرد، اصلاح بسترهای اجتماعی مهندسی گناه، و تقویت مهارت‌های معنوی مقابله‌ای.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

A Socio-Psychological Analysis of the Phenomenon of Submissiveness to Satan Based on the Semantic Network of the Verse: "Indeed, his authority is only over those who take him as an ally"

نویسندگان English

zahra khanizareh 1
Mahdiyeh Mahdipoor 2
Nemat Firoozi 3
1 M.A. Student, Department of Theology and Islamic Studies, Imam Reza International University, Mashhad, Iran
2 M.A. Student, Department of Theology and Islamic Studies, Imam Reza International University, Mashhad, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Imam Reza International University, Mashhad, Iran
چکیده English

The present study aims to elucidate the psychological and social mechanisms of submissiveness to Satan and the strategies for immunity against him, with a focus on the verse: "Indeed, his authority is only over those who take him as an ally" (nahl/100). This research was conducted using a multi-stage qualitative method. Initially, employing Jāmeʿ al-Tafāsir software and a Qur'an-by-Qur'an interpretive approach, the semantic network of key concepts (Sulṭān, Tawallī, Waswasah, Ṭāghūt) was extracted, and the perspectives of exegetes were systematically organized. Subsequently, adopting an interdisciplinary approach, the interpretive findings were compared and integrated with theories of personality structure (Freud), self-determination (Deci & Ryan), hope (Snyder), positive emotions (Fredrickson), and principles of social influence (Cialdini). The findings indicate that Satan's dominion is not deterministic but rather the consequence of the voluntary process of Tawallī. At the intrapersonal level, this process is explained by the weakening of the "Min" (self/agentic self) and the relinquishing of autonomy to Satan under the promise of the false satisfaction of needs for competence and relatedness. At the social level, the "Party of Satan" (Ḥizb al-Shayṭān) normalizes sin through the engineering of "decoration" (Tazyīn) and the application of influence principles such as social proof. Conversely,

کلیدواژه‌ها English

The Holy Qur'an
Satan's Domination
Psychology of Religion
Spiritual Resilience
Reliance on God
قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1422ق). زاد المسیر فی علم التفسیر. بیروت: دارالکتب العربی.
ابن عاشور، محمدطاهر. (۱۴۲۰ق). تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: فرهنگ نشر نو.
ابن عطیه، عبدالحق بن غالب. (۱۴۲۲ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1408). لسان العرب. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. ریاض: مکتبه نزار المصطفی الباز.
ابوحیان، محمد بن یوسف. (1420ق). البحر المحیط فی التفسیر. بیروت: دارالفکر.
ازهری، محمد بن احمد. (۱۴۲۱ق). تهذیب اللغه. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
اعرافی، علیرضا. (1396ش). شیطان‌شناسی. قم: موسسه فرهنگی و هنری اشراق و عرفان.
آذربایجانی، مسعود و موسوی اصل، سیدمهدی. (1398ش). درآمدی بر روان‌شناسی دین. قم: سمت.
آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن‌العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
بختیار پاکزاد، فائزه و شکری، مریم. (1404ش). «روانشناسی مثبت گرا، کاربست‌ها و چشم‌اندازها»، اولین همایش ملی روابط سالم و روان‌شناسی مثبت‌نگر. مشهد.
بزرگی، سیدعابدین. (1403ش). «اعترافات شیطان از منظر قرآن». معرفت اخلاقی. 15(1). 101-89.
بزرگی، سیدعابدین. (1404ش). «هوای نفس و شیطان از منظر قرآن(بررسی موردی بیان اشتراکات و افتراقات)». معرفت اخلاقی. 16(1). 102-87.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
پرچم، اعظم و محققیان، زهرا. (1390ش). «بررسى تطبیقى راهکارهای ایجاد و افزایش امید از دیدگاه روان‏‌شناسى مثبت‏‌نگر و قرآن کریم»، معرفت. 20(5). 99-113.
ثعلبی، احمد بن محمد. (1422ق). الکشف و البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جعفری، یعقوب. (1398ش). تفسیر کوثر. قم: هجرت.
حجتی، محمد حسین. (1402ش). «ترفندهای مرموزانه شیطان در گمراه کردن انسان از منظر قرآن». گفتمان وحی. 14(1). 138-113.
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۹۷ش). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. قم: موسسه ایمان جهادی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالشامیه.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف. بیروت: دارالکتاب العربی.
سیالدینی، رابرت(1395ش). تاثیر؛ روان‌شناسی متقاعدسازی، مترجم: گیتی قاسم‌زاده. تهران: هورمزد.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (۱۴۰۴ق). الدر المنثور فی التفسیر بالماثور. قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
شکر، عبدالعلی. (۱۳۹۳ش). «وسوسه شیطان و راهکارهای مقابله با آن در قرآن». معارف قرآنی. 5(18). 89-63.
شهریاری، روح‌الله و کریم‌زاده، صادق. (۱۴۰۰ش). «چگونگی تسلط شیطان بر قوای بینشی و گرایشی انسان و پیامدهای تربیتی آن از منظر قرآن». مشکوه. 40(1). 81-54.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۸ش). تفسیر المیزان. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۸ق). تفسیر مجمع البیان. بیروت: دار المعرفه.
طوسی، محمد بن حسن. (1402ق). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عارفی، محمدنبی. (1403ش). «ارتباط امهال شیطان و تعالی انسان از منظر فریقین». نسیم کوثر. 4(14). 33-7.
عربی، حسین علی. (1397ش). دام‌های شیطان و راه‌های مبارزه با آن. قم: زائر.
علایی‌رحمانی، فاطمه و همکاران. (1397ش). «بررسی تطبیقی ساختار شخصیت و ابعاد آن از دیدگاه قرآن کریم و روان‌شناسی». مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث. 97(1). 160-139.
فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). تفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فروید، زیگموند. (1394ش). ایگو و اید. مترجم: امین پاشا صمدیان. تهران: پندار تابان.
قرائتی، محسن. (۱۳۸۸ش). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قرشی، علی اکبر. (۱۳۷۱ش). قاموس قرآن. تهران: دارالکتاب الاسلامیه.
قرطبی، محمدبن احمد. (1364ش). الجامع الأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
قطب، سید(۱۴۰۸ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
کروبی، فرشته. (۱۳۹۵ش). نقش شیطان در گمراهی انسان از منظر آیات و روایات. بی‌جا: خادم‌الرضا علیه‌السلام.
مبارز، سیدحسن و همکاران. (1404ش). «مدل مفهومی تاب‌آوری در قرآن کریم». روان‌شناسی و دین.(1)18. 25-7.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتاب الاسلامیه.
یحیی‌زاده، سلیمان. (1397ش). «تأثیرپذیری مکتب ادبی سوررئالیسم از دستاوردهای مکتب روان‌تحلیل‌گری زیگموند فروید با تأکید بر ضمیر ناخوداگاه». مکتب‌های ادبی. 2(4). 178-158.
یکانی‌زاد، امیر و همکاران. (1402ش). «اثربخشی آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی با تأکید بر آموزه‌های دینی بر سرمایه‌ روان‌شناختی و بهزیستی روان‌شناختی دانش‌آموزان». روان‌شناسی و دین. 16(4). 112-95.
Asch, S. E.(1955). Opinions and social pressure. Scientific American, 193(5), 31–35.
Banaeian Esfahani, A. , Najafi, M. J. and Neshat Doost, H. T.(2015). Inclination of the soul toward obscenity in the human life from viewpoint of the Quran and School of the analytical psychology. Comparative Theology, 5(12), 1-26.
Bureau, J. S., Howard, J. L., Chong, J. X. Y., & Guay, F.(2021). Pathways to Student Motivation: A Meta-Analysis of Antecedents of Autonomous and Controlled Motivations. Review of Educational Research, 92(1), 46-72.
Cialdini, R. B.(2009). Influence: Science and practice(5th ed.). New Jersey: Pearson Education.
Ellul, J.(1973). Propaganda: The formation of men’s attitudes(K. Kellen & J. Lerner, Trans.). New York: Vintage Books.
Fromm, E.(1955). The sane society. New York: Rinehart.
Kelman, H. C.(1958). Compliance, identification, and internalization: Three processes of attitude change. Journal of Conflict Resolution, 2(1), 51–60.
Milgram, S.(1974). Obedience to authority: An experimental view. New York: Harper & Row.
Moussaïd M, Kämmer JE, Analytis PP, Neth H(2013) Social Influence and the Collective Dynamics of Opinion Formation. PLOS ONE 8(11): e78433. 
Paloutzian, R. F., & Park, C. L.(Eds.).(2014). Handbook of the psychology of religion and spirituality(2nd ed.). New York: Guilford Press.
Zuboff, S.(2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. New York: PublicAffairs. 
پایگاه جامع قرآنی نور.
نرم‌افزار جامع التفاسیر نور، نسخه4، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.
دوره 10، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 60-91

  • تاریخ دریافت 28 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1405